گروه تعاملی الف - محسن دیناروند:

آیا دین منهای اخلاق شدنی است؟ اگر بخواهم بر حسب آنچه که در روال پاسخگویی دارم به این پرسش پاسخی دهم لازم بود قبل از پاسخ، مقدمه‌ای می‌چیدم و اگر این سوال موضوعی دیگر داشت به همان ترتیب قبل، اول مقدمه‌ای می‌گفتم و سپس پاسخ را!

 اما عمق درد و التقاط و کج فهمی و فتنه گری در مساله دین منهای اخلاق صبر را از من می‌رباید و وادارم می‌کند بی مقدمه پاسخ دهم که دین منهای اخلاق دروغ است، دین منهای اخلاق از دین سوی خدا نیست، دین منهای اخلاق زشت ترین و لجن ترین برنامه است که می‌تواند نه فقط به بشر که به کل جهان آسیب برساند‌. 

اگر بخواهیم از تصویر دین منهای اخلاق دنیایی را نمایش دهیم می‌توانیم آن را در دنیای اهل یزید در عاشورا ببینیم و در مقابل دنیای اهل حسین(ع) نمایش دین بر محوریت اخلاق است. یزیدیان را نگاه کنید. آنها خود را نه مخالف دین بلکه دیندار کامل می‌دانند و در مقابل حسین(ع) را خارجی! می‌خواهم شما را به مقایسه این دو شکل از دین دعوت کنم تا ببینیم وقتی از جایگاه اخلاق در دین می‌گوییم دقیقا از چه چیز حرف می‌زنیم.

یزیدیان آب را بر حسینیان بستند! بر طفل شیرخوار در آغوش پدر تیر سه شعبه زدند! انبوه حدود ۳۰ هزاری بر جمعیت حدود ۷۲ نفری تاختند! با لشکری نظامی به خیمه‌ها و غیر نظامی‌ها یورش بردند! خانواده ها را بی هیچ ارتکاب جرمی به اسیری بردند! سر بریده پدری را بر سیر نیزه به دختر سه ساله اش نشان دادند! که این حادثه اخیر منجر به شهادت دختر شد! و حوادث دیگری در صحنه عاشورا از طرف یزیدیان به همین شکل می بینیم. قصد روضه خوانی ندارم، می‌خواهم بپرسم کدام یک از این حوادث گفته و ناگفته در قبل اخلاقی است؟ و آیا یزیدیان بدون تکیه بر دین این اعمال را به انجام رساندند؟

می‌بینیم که ذره ذره این رفتارها و کردارها نه که فقط غیر اخلاقی که کاملا ضداخلاقی بوده اند و دست بر قضا همه آنها به هر دلیلی همه آن اعمال زشت و نجس را با روکش دین انجام دادند که اگر نبود حکم خروج حسینیان توسط امثال قاضی شریح دست به چنین جنایاتی نمی‌زدند. آنها برای شهید کردن تک تک حسینیان نیت قرب الهی داشتند. عجبا از این دینداری! این همه عمل ضد اخلاقی و دین داری؟!

اما طرف مقابل را ببینیم؛ بخشیدن و نادیده گرفتن تمام ظلم‌های فردی که از صمیم قلب توبه کرده و در آغوش گرفتنش؟ توجه مدام به خانواده؟ نپذیرفتن ظلم؟ احترام به نظر و آزادگذاشتن یارانش بین رفتن و ماندن در نبرد؟ و خیلی موارد دیگر که بر همگان روشن است!  اینها چه رابطه ای با دین دارند؟ بله این گروه هم دین دارند اما با یک فرق دین اخلاق بنیان. حال کدام یک دین است؟ دین بی اخلاق یا دین اخلاق بنیان؟ تشخیص تفاوت این دو به راحتی مشخص است.

بحث بر سر چه بود؟ سر رابطه دین و اخلاق؟ دین اخلاق بنیان در تقابل با دین منهای اخلاق! در نبرد عاشورا این دو شکل از دین را می‌بینیم با دو دنیای کاملا متفاوت و متضاد. دنیای حسینیان، دین اخلاق بنیانی است که سر همین نگاه اخلاقی حضرت زینب(س) است که می‌گوید: جز زیبایی چیزی ندیدم! و دنیای یزیدیان، دنیای دین منهای اخلاق است که در این دنیا همه چیز هست جز زیبایی، زیبایی نمایش وجود خداست! خدا در دنیای یزیدیان نیست و این برای تاریخ روشن است چون زیبایی ندارد! زیبایی ندارد چون سراسر ضد اخلاق را داریم می بینیم از یزیدیان.

سوال دیگری که لازم است پرسیده شود این است که آیا خدا سخن و عمل غیر اخلاقی یا ضد اخلاقی بروز می‌دهد یا اخلاق بنیان؟ قطعا پاسخ همه اخلاق بنیان بودن اعمال خداست. حال ابلاغ و یا پسندیدن عمل غیر اخلاقی یا ضد اخلاقی، آیا اخلاقی و عاقلانه است؟ پاسخ بدیهی است که نه! پس چگونه خداوند که خود اخلاقی است، دینی غیر اخلاقی برای بشر می فرستد!؟ پس نمی‌فرستد. دین خدا قطعا اخلاق بنیان است یعنی هرگز با اخلاق فطری انسان در تضاد نیست. لذا می‌توان به این مهم رسید که هر چه از اخلاق فاصله دارد به همان اندازه از دین توحیدی فاصله دارد و هر چه به اخلاق نزدیک است به دین توحیدی نزدیک‌تر. این یک واقعیت در مورد دین و دینداران است و یکی از معیارهای مهم تشخیص دین توحیدی از غیر آن و دیندار راستین از غیر آن همین توجه به معیار اخلاقی بودن است و فاصله اخلاقی‌اش با حق و ناحق، درست و نادرست، خوب یا بد.

 خبرگزاری برنا: وقایعی که بعد از شهادت امام حسین (علیه‌السلام) از کربلا تا مدینه برای اهل‌بیت (علیهم‌السلام) اتفاق افتاد خیلی بیشتر از آنست که بتوان آنها را در پاسخ یک سؤال و بطور مختصر بیان نمود. همچنین بیشتر وقایع را ثبت نکرده‌اند و یا اگر ثبت شده به تاریخ دقیق آن اشاره نشده و به طور مطلق به محل وقوع آن اشاره رفته. حال در پاسخ این پرسشگر عزیز بطور خلاصه و فهرست‌وار به وقایع مهم که بعد از شهادت امام حسین (علیه‌السلام) که گویا منظور سؤال‌کننده که گفته بعد از واقعه عاشورا، همان شهادت امام حسین (علیه‌السلام) باشد. اشاره می‌شود.

سال ۶۱ هـ ق عصر روز دهم محرم لشکر یزید بعد از اینکه امام حسین (علیه‌السلام) را به شهادت رساند به دستور فرماندهان خود دست به غارت و آتش زدن خیمه‌ها و آزار و اذیت خاندان نبوت زدند، آن نامردمان به سوی خیمه‌های حرم امام حسین (علیه‌السلام) روی آوردند و اثاث و البسه و شتران را به یغما بردند و گاه بانویی از آن اهل‌بیت پاک با آن بی‌شرمان بر سر جامه‌ای در کشمکش بود و عاقبت آن لئیمان جامه را از او می‌ربودند.[۱]

دختران رسول خدا (صلی الله علیه و آله) و حریم او از خیمه‌ها بیرون آمده و می‌گریستند و در فراق حامیان و عزیزان خود شیون و زاری می‌نمودند.

بعد از این اهل‌بیت را با سر و پای برهنه و لباس به یغما رفته به اسیری گرفتند و آن بزرگواران به سپاه دشمن می‌گفتند که ما را بر کشته حسین (علیه‌السلام) بگذرانید. چون اهل‌بیت (علیهم‌السلام) نگاهشان به کشته‌ها افتاد فریاد کشیدند و بر صورت خود زدند.[۲] بعد از این قضایا عمر سعد ملعون در میان یارانش جار کشید: چه کسی است که اسب بر پشت و سینه حسین (علیه‌السلام) بتازد! ده کس داوطلب شدند و تن حسین (علیه‌السلام) را با سمّ اسبان لگدکوب کردند.[۳]

و همان عصر عاشورا بود که عمر سعد سر مبارک امام حسین را با خولی بن یزید اصبحی و حمید بن مسلم ازدی نزد عبیداله بن زیاد به کوفه فرستاد و سرهای یاران و خاندان او را جمع کرده و هفتاد دو سر بود و به همراهی شمر بن ذی‌الجوشن و قیس بن اشعث به کوفه فرستاد.[۴] سپس کشته‌های خودشان را پیدا کرده دفن نمودند ولی جنازه بی سر و زیر پای اسبان لگدکوب شده امام حسین (علیه‌السلام) و یارانش تا روز دوازدهم محرم عریان در بیابان کربلا بود تا اینکه توسط قبیله بنی‌اسد و به راهنمائی امام سجاد (علیه‌السلام) دفن شدند.[۵]

شب یازدهم محرم را گویا اسرای اهل‌بیت در یک خیمه نیم‌سوخته سپری نمودند در این رابطه در مقاتل چیزی از احوال اهل‌بیت (علیهم‌السلام) نقل نشده ولی می‌توان تصور کرد که چه شب سختی را بعد از یک روز پر سوز و از دست دادن عزیزان و غارت اموال و اسارت و سوختن خیمه‌ها و اهانت‌ها و… داشته‌اند.

عمر سعد ملعون در روز ۱۱ محرم دستور کوچ از کربلا به سوی کوفه را می‌دهد و زنان و حرم امام حسین (علیه‌السلام) را بر شتران بی‌جهاز سوار کرده و این ودایع نبوت را چون اسیران کفّار در سخت‌ترین مصائب و هُموم کوچ می‌دهند.[۶] در هنگام حرکت از کربلا عمر سعد دستور داد که اسرا را از قتلگاه عبور دهند. قیس بن قرّه گوید: هرگز فراموش نمی‌کنم لحظه‌ای را که زینب دختر فاطمه (سلام‌الله علیها) را بر کشته بر خاک افتاده برادرش حسین عبور دادند که از سوز دل می‌نالید… و امام سجاد (علیه‌السلام) می فرماید: … من به شهدا نگریستم که روی خاک افتاده و کسی آنها را دفن نکرده، سینه‌ام تنگ شد و به اندازه‌ای بر من سخت گذشت که نزدیک بود جانم بر آید و عمه‌ام زینب وقتی از حالم با خبر شد مرا دلداری داد که بی‌تابی نکنم.[۷] (گویا اسرای کربلا را دوبار به قتلگاه می‌آورند، یک دفعه همان عصر روز عاشورا بعد از غارت خیام و به درخواست خود اسرا و یک بار هم در روز یازدهم محرم هنگام کوچ از کربلا و به دستور عمر سعد و این کار عمر سعد شاید به خاطر این بود که می‌خواست اهل‌بیت (علیهم‌السلام) با دیدن جنازه‌های عریان و زیر آفتاب مانده شکنجه روحی به اسرا داده باشد.)

بعد از اینکه روز یازدهم محرم اسرا را از کربلا حرکت دادند به سوی کوفه به خاطر نزدیکی این دو به هم روز ۱۲ محرم اسرا را وارد شهر کوفه نمودند گویا شب دوازدهم را اسرا در پشت دروازه‌های کوفه و بیرون شهر سپری کرده باشند در اثر تبلیغات عبیدالله بن زیاد علیه امام حسین (علیه‌السلام) و خارجی معرفی کردن آن حضرت مردم کوفه از این پیروزی خوشحال می‌شوند و جهت دیدن اسرا به کوچه‌ها و محله‌ها روانه می‌شوند و با دیدن اسرا شادی می‌کنند.

ولی با خطابه‌هایی که امام سجاد (علیه‌السلام) و خانم زینب (سلام‌الله علیها) و سایرین از اسرا ایراد می‌کند و خودشان را به کوفیان و مردم می‌شناسانند و به حق بودن قیام امام حسین (علیه‌السلام) اذعان می‌کنند شادی کوفیان را به عزا تبدیل می‌کنند. در طول مدتی که در کوفه و در میان مردم به عنوان اسیر جنگی حرکت می‌کردند سرها بالای نیزه بود و اسرا در کجاوه‌های جا داده شده بودند و آنان که خیال می‌کردند اسرا از خارجیان هستند و بر خلیفه یزید عاصی شده‌اند، جسارت و اهانت می‌کردند، عده‌ای هم از نسب اسرا سؤال می‌کردند با این وضع وارد دارالاماره می‌شوند و در مجلس عبیدالله بن زیاد که حاکم کوفه و باعث اصلی شهادت امام حسین، این ملعون جلوی چشم اسرا و مردم با چوب‌دستی به سر مبارک می‌زد و خود را پیروز میدان قلمداد می‌کرد و کشته شدن امام حسین (علیه‌السلام) را خواست خدا قلمداد می‌‌نمود.[۸] ولی با جواب‌های که از جانب خانم زینب و امام سجاد (علیه‌السلام) می‌شنید بیشتر رسوا می‌شد.

در خبرها آمده که ابن زیاد بعد از آنکه یک روز (یا چند روز بنا به روایتی) سرها را در کوچه‌ها و محله‌های کوفه گردانید، آنها را به شام نزد یزید بن معاویه فرستاد[۹] و بعد از آن اسرا را به سرپرستی مخضّر بن تعلبه عائذی و شمر بن ذی‌الجوشن به شام روانه کرد. دستور داد که امام سجاد را با غل جامعه دست‌ها را بر گردن بستند و سوار بر شتر بی‌جهاز به سوی شام حرکت دادند. مدتی که اسرا از کوفه و شام در حرکت بودند را منابع ذکر نکردند چه وقایعی اتفاق افتاده و تنها به برخی بی‌ادبی‌های حاملین سرهای مبارک از قبیل شراب اشاره دارند و در طول مسیر از شهرهای مختلف گذر می‌کردند.

نقل شده که اهل‌بیت (علیهم‌السلام) را سه روز پشت دروازه‌های دمشق نگه داشتند تا شهر را آذین‌بندی کنند و آماده برای جشن و شادی نمایند. در بیشتر منابع نقل شده که روز اول صفر سر امام حسین (علیه‌السلام) را همراه کاروان اسرا وارد دشمق کردند.[۱۰] واقعه دلخراشی که برای اسرا اتفاق افتاد این بود که علی‌رغم خواست آن بزرگواران مبنی بر ورود به شهر از جای خلوت و بطور جداگانه از سرهای مبارک ولی شمر ملعون دستور داد سرها جلوی کاروان اسرا و از دروازه ساعات که جمعیت انبوهی تجمع کرده بودند وارد کنند، و مردم غافل شام که از حقیقت ماجرا بی‌خبر بودند با مشاهده کاروان شادی و هلهله می‌کردند و بر سرها اهانت می‌نمودند. سفر شام برای اهل‌بیت امام حسین (علیه‌السلام) بسیار تلخ و مصیبت‌های دوران اسارت در این دیار، برایشان از سخت‌ترین مصیبت‌ها بوده است. وقتی از امام سجاد (علیه‌السلام) پرسیدند در سفر کربلا، سخت‌ترین مصیبت‌های شما کجا بود، سه بار فرمودند: «الشام، الشام، الشام».[۱۱] در شام نیز اسرای آل محمّد (صلی الله علیه و آله) را در حالی که به ریسمان بسته شده بودند، به مجلس یزید وارد کردند، وقتی بدان حال در پیش روی یزید ایستادند، سر امام را در برابر یزید می‌گذارند و این صحنه از سوزناک‌ترین صحنه‌هایی است که برای امام سجاد و خانم زینب اتفاق می‌افتد. چرا که یزید ملعون بر سر امام توهین کرده و شماتت می‌کند و با قرائت اشعاری خود را پیروز میدان می‌داند و به مردم اجازه حضور می‌دهد و در آن مجلس به لب‌های مقدس امام جلوی چشم اسرا خیزران می‌زند.[۱۲] گویا در این مجلس است که یک مرد شامی به خود اجازه می‌دهد و این جسارت بزرگ را می‌کند. دختر امام حسین به نام فاطمه را از یزید به کنیزی می‌خواهد و با پاسخ تند دختر امام و خانم زینب روبرو می‌شود و بعد از گفتگوئی میان حضرت زینب و یزید خانم زینب خطبه‌ای در مجلس یزید ایراد می‌کنند و شجاعانه به اعمال پلید یزید اشاره می‌کند و یزید را در مجلس خود رسوا و خار می‌کند.

اسرا در مدتی که در شام بودند بنابر روایتی در یک خرابه صورت زندانی نگهداری می‌شدند[۱۳] و در این مدت یزید ملعون چندین مرتبه خواست که امام سجاد (علیه‌السلام) را شهید کند که خانم زینب مانع می‌شدند.

در مقاتل آمده که یزید خطیبی خواست که در اجتماع مردم صحبت کند و از یزید و معاویه ستاش کند و به امام علی و فرزندان آن حضرت جسارت کند و در رابطه با پیروزی ظاهری یزید به اصطلاح سخنرانی کند و خطیب ایراد سخن کرد و اوامر یزید را اجرا نمود و به ذم امام حسین (علیه‌السلام) پرداخت در این حین امام سجاد (علیه‌السلام) فرمود: ای یزید! به من اجازه بده بالای این چوب‌ها روم (منظور میزی بود که خطیب شامی روی آن صحبت می‌کرد) تا چند کلمه‌ای صحبت کنم که موجب خشنودی خداوند و اجر و ثواب حضار باشد. یزید نپذیرفت. ولی مردم اصرار کردند تا امام به منبر رفت امام خطبه‌ای خواند بعد از حمد و ثنای خدا خود را معرفی کردند، که اصل و نسبشان کیست به ماجرای کربلا و اسیری خود اشاره فرمودند. در مجلس غوغائی بر پا شد و همه علیه یزید همهمه می‌کردند یزید از مؤذن خواست که اذان بگوید. ولی امام از این اذان هم علیه یزید استفاده کرده و یزید را رسوا نمود.[۱۴]

از جمله وقایعی که برای اسرای اهل‌بیت در شام اتفاق افتاد بنا به گفته برخی منابع وفات دختر سه ساله امام حسین (علیه‌السلام) است . از کامل بهائی نقل شده اهل‌بیت (علیهم‌السلام) شهادت پدران را از کودکان خردسال پنهان می‌داشتند. و به آنها می‌گفتند که پدر شما سفر کرده، تا اینکه شبی دختری از امام حسین (علیه‌السلام) به نام رقیه از خواب بلند می‌شود و بهانه بابا را می‌گیرد و ضجه و ناله می‌کند و همه اهل خرابه با این کودک همنوا می‌شوند تا اینکه سر امام را در طشتی می‌آورند خانم رقیه سر را به بالین گرفته و با آن سر درد دل می‌کند. پدر بعد از تو محنت‌ها کشیدم بیابان‌ها و صحراها دویدم.

بعد از مدتی دیدند که سر به یک طرف افتاد و کودک هم طرف دیگر او را حرکت دادند. دیدند که جان به جان آفرین تسلیم کرده[۱۵] بعد از اینکه مردم شام بوسیله خطابه‌های حضرت زینب و امام سجاد ـ علیهما‌السلام ـ شناخت کامل از اسرای اهل‌بیت (علیهم‌السلام) یافتند یزید تحت فشار افکار عمومی و جهت جلوگیری از رسوائی بیشتر سه پیشنهاد از امام سجاد (علیه‌السلام) را خواست اینکه سر امام حسین را پس دهد، چیزهائی که غارت شده برگردانند، اسرا را در صورت کشتن امام سجاد با یک فرد امین به مدینه روانه کند ولی یزید سر امام را پس نداد و از کشتن امام منصرف شد و پیراهن کهنه امام حسین (علیه‌السلام) را با مقداری پول پس داد.[۱۶] و اجازه داد که اسرای اهل‌بیت در شام برای شهدای کربلا عزاداری کنند. بعد از اینکه مدتی اسرا در شام مقیم بودند یزید از قتنه مردم بیمناک شده و از نعمان بن بشیر، که قبلاً امیر کوفه بود، خواست فردی پارسا و امین همراه اسرا آنها را بنا به خواست خودشان روانه مدینه نماید. راوی می‌گوید: هنگامی که اهل و عیال امام حسین (علیه‌السلام) از شام برگشتند و به عراق رسیدند از راهنمای کاروان خواستند که آنها را از راه کربلا عبور دهد و ایشان قبر امام حسین (علیه‌السلام) را زیارت کنند و چند روزی بعد از رسیدن به کربلا مشغول عزاداری و سوگواری برای امام و شهدای کربلا بودند.[۱۷] گویا خروج اسرا از شام به طرف مدینه در بیستم صفر ۶۱ بوده یعنی مدت ۲۰ روز از ورود به شام تا خروج از آن طول کشیده، بعد از زیارت قبور شهدای کربلا راهی مدینه شدند و بالاخره زینبی که با برادران و اقوام خویش از مدینه خارج شده بود بدون برادر و خویشان و با رنج سفر و داغ شهداء و مصیبت‌هایی که در طول این مدت دیده بود وارد مدینه شد.

باید در پایان نیز خاطر نشان شد که در این مختصر نمی‌شد همه وقایع اتفاق افتاده از کربلا تا شام و مدینه را توضیح داد و همچنین در اکثر منابع تاریخی به تاریخ دقیق خیلی از وقایع اشاره نشده بود و لذا به این خاطر از پرسشگر از اینکه نتوانستیم تاریخ دقیق را یافته و ذکر کنیم عذرخواهی می‌کنیم.

پی نوشت:
[۱] . ابی مخنف، اولین مقتل سالار شهیدان، ترجمه و متن کامل وقعه الطف، سیدعلی محمد موسوی جزایری، انتشارات بنی‌الزهرا، چاپ اول ۱۳۸۰.

[۲] . سید بن طاووس، اللهوف علی قتلی الطُّفوف، تحقیق و تقدیم شیخ فارس تبریزیان، چاپ: اسوه نوبت دوم، ۱۳۵۷، ص۱۸۰.

[۳] . شیخ عباس، قمی، ترجمه نفس المهوم (در کربلا چه گذشت)، انتشارات مسجد مقدس جمکران، چاپ پنجم، (صلی الله علیه و آله) ۴۸۵، اولین مقتل سالار شهیدان، پیشین، ص۳۴۹.

[۴] . شیخ عباس، پیشین، همان، ص۴۸۶، و شیخ عباس پیشین، همان، ص ۳۵۱.

[۵] . شیخ عباس، پیشین، همان، ص۴۹۲، اولین مقتل، پیشین، ص۳۵۳.

[۶] . شیخ عباس قمی، ترجمه نفس المهوم، ترجمه محمدباقر کسره‌ای، انتشارات جمکران، چاپ پنجم، ص ۴۹۰، ابی محنف، اولین مقتل سالار شهیدان، پیشین، ص ۳۵۱.

[۷] . شیخ عباس، پیشین، ص ۴۹۲ و حسین نفس مطمئنه، محمدعلی عالمی، انتشارات هاد، چاپ اول، ۱۳۷۲، ص ۳۰۶.

[۸] . ابن مخنف، اولین مقتل سالار شهیدان، ترجمه وقعه الطف، سید علی محمد موسوی جزایری، انتشارات بنی‌الزهرا، چاپ اول، ص ۳۶۱، و ترجمه نفس‌المهموم، پیشین، ص ۵۱۹.

[۹] . محمدعلی عالمی، حسین نفس مطمئنه، انتشارات هاد، چاپ اول، ص ۳۲۹، خرداد ۱۳۷۲.

[۱۰] . جواد محدثی، فرهنگ عاشورا، نشر معروف، ص ۲۴۰، اسفند ۱۳۷۴.

[۱۱] . ابو مخنف، مقتل‌الحسین، ترجمه سیدعلی محمد موسوی جزایری، انتشارات بنی‌الزهرا، چاپ اول، ۱۳۸۰، ص ۳۸۵.

[۱۲] . ابومخنف، پیشین، ص ۳۸۷.

[۱۳] . شیخ عباس قمی، نفس‌المهوم، ترجمه آیت‌الله شیخ محمد باقر کسره‌ای، ص ۵۶۸، انتشارات صاحب‌الزمان جمکران، چاپ پنجم، ۱۳۷۴، ص ۵۶۸.

[۱۴] . ابومخنف، اولین مقتل سالار شهیدان، ترجمه سیدعلی محمد موسوی جزایری. انتشارات بنی‌الزهرا، چاپ اول ۱۳۸۰، ص ۴۰۵.

[۱۵] . محمدعلی، عالمی، حسین نفس مطمئنه، انتشارات هادی، چاپ اول، ۱۳۷۲، ص ۳۵۰.

[۱۶] . ابومخنف، پیشین، ص ۴۰۸.

[۱۷] . ابومخنف، پیشین، ص ۴۱۱.

  فارس:  خورشید وسط آسمان رسید. نگاه حسین (علیه‌السلام) از هرم عطش به تاری نشسته و لبهایش مثل چوبی خشکیده ترک ترک شده بود. دشمن اما تازه نفس بود و حریص. هرچه عرصه بر سیدالشهدا (علیه‌السلام) و یارانش تنگ تر می شد، در چشم های پر خون شمر و حرمله برق شادی بیشتر و بیشتر . عمر بن سعد هم که لحظه شماری می کرد تا سر حسین (علیه‌السلام) بالای نیزه رود و او به آرزوی دیرینه اش برسد؛ همان تکیه زدن بر کرسی امارت ری که رؤیای شب و روز او بود.

لحظاتی از اقامه معروف که در تاریخ ماندگار شد

*معروفی که برایش جان می دهد

عطش و خستگی نبرد به جای خود، اما وقت نماز حرمت داشت و جای بهانه آوردن نبود. فریضه‌ای که به فرموده نبی مکرم اسلام(ص) ستون دین است و اگر پذیرفته شود سایر عبادت‌ها پذیرفته می‌شود و اگر رد شود سایر عبادات هم رد خواهد شد. در سوره مبارکه ماعون هم می‌خوانیم:«وای بر نمازگزاران! آن‌ها که از نمازشان غافل و نسبت‌به آن سهل انگارند.» پس چگونه ممکن است کسی که برای اقامه معروف آمده است دست از این فریضه بردارد؟ نماز اول وقت در صحرای سوزان بلا هم، چون موعظه هایش برای برپایی این واجب الهی بود. اصلاً حسین (علیه‌السلام) عاشق نماز بود. آن‌قدر که برادر را روانه خیام دشمن کرد تا برای برپا داشتن یک شب عبادت بیشتر مهلت بگیرد. به‌راستی مگر نماز چه دارد و چیست که ولی خدا می‌گوید: «انی أحب الصلاة» و برای رسیدن به وصالش به حرامی‌ها رو می‌اندازد و از آن‌ها مهلت می‌خواهد؟ چه بسیارند اهل نماز، اما به‌راستی چقدر عمق معنای این کلام سیدالشهدا بر جانمان نشسته است؟

*کجا را دارم که برگردم؟

صدای اذان «علی‌اکبر» دردشت بلا پیچید. همه پیش‌دستی کردند تا پشت سر حسین و نزدیک‌تر به او بایستند. «سعید» انگار تقدیرش پیش‌تر از این‌ها رقم خورده بود. از آن روز که پیک «مسلم» شد تا نامه العجل العجل سفیر ولی خدا را برای آمدن به سوی کوفه به دستش برساند. نامه را تقدیم دستان فرزند رسول خدا کرد. حسین (علیه‌السلام) پیام مسلم را خواند. رو به سعید کرد و گفت:«  تو کار خودت را انجام دادی. حالا برو!» و نگاه پریشان سعید که از این درگاه به کجا برود؟ مگر غیر از آمدن به چشم حسین (علیه‌السلام)، آرزوی دیگری معنا دارد؟ رو به فرزند فاطمه کرد و گفت:« کجا را دارم که برگردم؟» از کوفه به مکه آمده بود و معرفتش او را همراه امام به کربلا آورد. معرفتی که ظهر عاشورا آن را به اوج رساند.

نامی که صاحب ناحیه مقدسه بر او سلام می دهد

* سیزده گلبوسه؛ نشانی از معرفت 

ظهر روز دهم، با لب‌های خشکیده و گرمای آفتابی سوزان، نماز خوف برپا شد. مقابل دشمنی که مردانگی سرش نمی‌شد. آن‌قدر که وقت نماز را هم غنیمتی شمرد تا پسر فاطمه را از معرکه به‌در کند. سعید بن عبدلله حنفی پیش روی امام ایستاد و سر و سینه را سپر کرد. ۱۲ تیر بر جانش نشست. نماز تمام شد. روی زمین افتاد. لب به سخن با پروردگار گشود که:« خدایا لعن کن این جماعت را، لعن عاد و ثمود، ای خدای من سلام مرا به پیامبر (ص) خود برسان و به او ابلاغ کن آن چه به من رسید از زحمت و جراحت و زخم چه این که من در این کار قصد کردم نصرت ذریه پیغمبر(ص) تو را.» امام سرش را به دامن گرفت. هنوز دهان باز نکرده بود که غرش تیری دیگر صورتش را بی‌معطلی پیش روی امام کشید. سیزدهمین تیر بر صورت سعید نشست و حالا وقت آن بود تا مثل تمام شهیدان روز عاشورا از مقتدایش بپرسد که وفادار بوده‌است یا نه؟! و کلام امام که همچون آبی گوارا سوز جگرش را آرام کرد و عطش عشق او را به خنکا نشاند.«آری! تو در بهشت پیش روی من هستی.»

امامی که نمی دانیم چقدر مهربان است...

*باور قلبی دلدادگی و ایثار می آورد 

«حجت‌الاسلام و المسلمین عالی» همراهی با امام معصوم را یکی از بالاترین مقامات انسان معرفی می‌کند و می‌گوید:« برای این‌که انسان در دنیا و آخرت در معیت اهل‌بیت (علیه‌السلام) قرار بگیرد باید سه شرط معرفت و محبت به اهل‌بیت، معرفت و محبت نسبت‌به اولیاء و دوستان اهل‌بیت و برائت از دشمنان اهل‌بیت را داشته باشد و از قول امام می گوید:«معارف باید وارد قلب شود، در این صورت بر روحیات، قلب و رفتار انسان اثرگذار است. معرفت قلبی نسبت به ولی خدا به این معنی است که امام معصوم بیش از من بر مصالح من آگاه است و حتی دلسوزتر و مهربان‌تر از من به من است. یعنی اگر ما اختیار خود را داریم، ولی خدا اختیاردارتر است.» عالی با تأکید بر اینکه باور قلبی ارادت، دلدادگی، وفا و ایثار می‌آورد، می گوید:«دلدادگی و باور انسان را به اقدام، عمل، وفا، تسلیم و ایثار می‌کشاند. »

*سلام امام عصرگوارای وجودت

خوشا به حال «سعید بن عبدالله» که در «زیارت ناحیه مقدّسه»  امام عصر(عج) به او سلام می دهد:«سلام بر سعد بن عبد اللّه حنفی؛ آن که وقتی حسین (علیه‌السلام) به او اجازه داد که برود، گفت: نه. به خدا سوگند، تو را رها نمی کنم، تا خدا بداند که در نبودِ پیامبر خدا، از تو پاسداری کردیم. به خدا سوگند، اگر بدانم که کشته می شوم و بار دیگر، زنده می شوم و سوزانده و قطعه قطعه می شوم و با من، هفتاد بار چنین می کنند، از تو جدا نمی شوم تا در راه تو بمیرم. چرا چنین نکنم، در حالی که مُردن یا کشته شدن، یک بار بیش نیست و پس از آن، غوطه ور شدن در کرامتی پایان ناپذیر است.»

خدا نکند کربلایی دیگر علم شود و امامی دیگر تنها بماند

*تا کجا پای معروف خواهیم ایستاد؟ 

نماز ظهر عاشورا به پا شد تا وفاداری اصحاب ولی خدا را بیش‌از پیش نشان دهد، آن‌هم در معرکه ای ناجوانمردانه و  جنگ و نبردی نابرابر، و حالا در این عصر آخر الزمان که آرزوی ظهور و فرج در دلهاست، به راستی تا کجا پای معروف خواهیم ایستاد؟

 در این یادداشت سعی می‌کنیم به این سؤال پاسخ دهیم که چگونه حضرت عباس(ع) به چنین جایگاه و مقامی خاصه مقام باب الحوائجی رسید؟ آیا وفاداری، عشق و ارادت حضرت عباس(ع) به امام حسین(ع) از باب عشیره ای و به خاطر برادری بود؟

نخستین و بارزترین صفت حضرت عباس(ع) که شهره عام و خاص است، صفت «وفا» است. عقیده عامه مردم برای این صفت، رسیدن حضرت به فرات و نخوردن آب به احترام تشنگی امام حسین(ع) و اطفال و کودکان و خواهران و اهل بیت(ع) است، اما وقتی دقیق‌تر نگاه کنیم مسلماً این صفت حضرت عباس(ع) تنها ناشی از این کار نیست؛ اگرچه حضرت می‌توانست آب بخورد و دلیل موجهی هم برای این کار داشت. مثلاً می‌توان این توجیه را بیان کرد که اگر آن حضرت آب می‌خورد و سیراب می‌شد و جان تازه‌ای می‌گرفت بهتر می‌توانست از دین خدا و راه امام حسین(ع) و اهل بیت(ع) دفاع کند، (همان طور که حضرت علی‌اکبر(ع) از میدان بازگشت و به پدر عرض کرد: اگر آبی باشد تا بیاشامم و جان تازه‌ای بگیرم بهتر می‌توانم از دین خدا دفاع کنم، اما آبی در خیمه‌ها نبود؛) اما با این وجود حضرت به خاطر تشنگی مولای خود و فرزندان و کودکان، آبی ننوشید.

مسلم است اگر دیگر یاران حضرت امام حسین(ع) هم بودند همچون حضرت عباس(ع) آب نمی‌خوردند، چرا که آنها یاران واقعی خدا و پیامبر و امام خود بودند، آنهایی که مدعی بودند اگر صدها و هزارها بار بمیریم و باز زنده شویم جان خود را در راه حسین(ع) می‌دهیم، مسلما در این آزمون الهی هم پیروز می‌شدند. چنان که در حمله‌ای که در شب عاشورا انجام دادند و عده‌ای از اصحاب به فرماندهی حضرت عباس(ع) به آب رسیدند، حتی از طرف دشمن ندا آمد که آب بخورید اما نمی‌توانید آب ببرید تا حسین سیراب شود، نافع بن هلال به دشمن پاسخ داد ذره‌ای از آب ننوشیم تا سرور ما از آن بنوشد. 

حضرت عباس(ع) از هفتم محرم که آب بر اصحاب و اهل بیت بسته شد یکی _ دو بار با جمعی از یاران به آب رسید و مشکهای پر از آب را به خیمه‌گاه آورد و این چنین بود که به سقا مشهور شد، البته مقام سقایی از مقام‌هایی است که از پدر به او به ارث رسیده بود، چون امام علی(ع) سقای کوثر است.

اولین نکته ای که در پاسخ به سؤال مطرح شده باید عرض کنم این است که اهل بیت(ع) و خاندان پیامبر(ص)، عموهای بزرگی داشتند. از حضرت ابوطالب(ع) و حضرت حمزه(ع) تا جعفر طیار(ع) که امام سجاد(ع) در خطبه شام به آنها افتخار می‌کنند و آنها را از خود می‌دانند؛ نه دشمنان. حضرت عباس(ع)  از نسل این عموهاست، عموهایی که اهل بیت(ع) به آنها بسیار مباهات می‌کردند. وقتی بعد از رحلت پیامبر(ص) و داستان سقیفه، حضرت امیر(ع)  را برای بیعت به مسجد بردند، حضرت فرمود: اگر جعفر بود شما نمی‌توانستید این کارها را انجام دهید.

حضرت عباس(ع) طبق وصیت امام علی(ع) به همراهی امام حسین(ع) در همه عرصه ها خصوصاً کربلا سفارش شده بود و مطمئناً در همراهی امام حسن(ع) هم همانند امام حسین(ع) کم نگذاشته بود و همواره همراه و همدم امام حسن(ع) بود. با توجه به اینکه هیچ روزی شبیه عاشورا نیست، جلوه های عباسی در عاشورا زبانزد شده است. 

حضرت عباس(ع) که به امام خود ارادت خاصی داشت، از هجرت امام حسین(ع) از مدینه به مکه و سپس خروج از مکه همواره همراه آن حضرت بود. 

نکته مهمی را که می خواهم به اجمال مطرح کنم، این است که اطاعت و حب و علاقه حضرت عباس(ع) و حضرت زینب(ع) و همه بنی هاشم به امام حسین(ع) تنها از باب قبیلگی و عشیره ای و نسبت خانوادگی نبود، بلکه آنها امام خود را اطاعت می‌کردند و دوست داشتند، حال این امام ممکن است نسبت خانوادگی یا سببی با آنها داشته باشد، شاید هم نداشته باشد. با توجه به این روایت که امام و ولی، پدر جامعه و از پدر و مادر به امت نزدیک‎تر است. حضرت عباس(ع) به ادب و تواضع و فروتنی در مقابل امام حسین و خواهران بزرگوارش مشهور بود و اصلا اجازه صدا زدن عنوان «برادر» را هم به خود نداد و امام حسین را سرورم خطاب می‌کرد. مسلماً این نهایت ادب به خاطر مقام امامت و ولایت امام حسین(ع)، نه نسبت برادری و .... . 

 وقتی امام حسین(ع) شمشیرهای برهنه را زیر لباس حجاج دید، قبل از اینکه برای جلوگیری از خونریزی مکه را ترک کند، حضرت عباس(ع) روی بام خانه خدا رفت و برای حجاج سخنرانی کرد، لُبّ کلام که مد نظر ما در این مجال است این است که حضرت فرمود: هر کس می‌خواهد دستش به حسین برسد، اول باید از من رد شود.

حضرت عباس(ع) که مردی دلیر و شجاع و زبانزد عرب و عجم بود، با وجود اینکه دارای جاه و جلال و مقام و بزرگی بود اما در مقابل امام حسین(ع) خود را هیچ می‌دید و حتی در پاسخ به کوچکترین سؤالات و اظهار نظرهای دشمن، از خودش هیچ سخنی نمی‌گفت و همواره می‌گفت باید از مولایم بپرسم و پاسخ شما را بدهم، در صورتی که افرادی مانند محمد حنفیه و ... حتی به خود اجازه نصیحت به امام معصوم را دادند. 
بعد از آنکه امام حسین در شب عاشورا بیعت خود را از اصحاب و حتی بنی هاشم برداشت، اولین کسی که دوباره اظهار پیمان و وفاداری کرد و گفت: ما شما را تنها نمی‌گذاریم، حضرت عباس(ع) بود. حتی این کار هم نمی‌تواند دلیل کافی برای صفت وفای حضرت عباس(ع) باشد، چون بعد از ایشان بسیاری از افراد از بنی‌هاشم و اصحاب اظهار وفاداری کردند، حتی اگر کسی در آن شب چیزی به زبان نیاورده باشد، فردا در میدان عمل ثابت کرد. به هر حال جواب رد دادن(نپذیرفتن) به امان‌نامه دشمن هم نمی‌تواند دلیل کافی برای صفت وفای حضرت باشد، چون اگر کسی از یاران می‌خواست مهلکه را ترک کند می توانست، چنان که عبدالله بن حر جعفی فرار کرد.

در دبیرستان معلمی داشتیم که در سخنرانی ایام محرم در یک تفسیری عرفانی گفت: عباس قمر بنی‌هاشم است و مستحضر هستید که نور ماه از خورشید است و خورشید بنی‌هاشم، امام حسین(ع) است. حضرت عباس(ع) خود را این قدر به خورشید وابسته می‌دید و نور خود را از آن حضرت می‌گرفت. چه تعبیر جالبی کرده بود این استاد ما!

حضرت عباس(ع) آنقدر شجاع و دلاور بود که اگر یک تنه به صف دشمن زد و برای آب رفت، کودکان شکی در بازگشت عمو و آوردن آب نداشتند، اما وقتی مشک پاره شد و حضرت ناامید شد که بتواند آب را به خیمه ها برساند، دیگر روی آمدن به خیام را نداشت. حضرت عباس برای رساندن آب به خیمه ها، حفاظت از مشک آب را بر خود مقدم داشت، هدف حضرت حفاظت از مشک آب بود و در این راه دست راست و سپس دست چپ خود را از دست داد اما خللی در هدف رساندن آب به خمیه ها در او ظاهر نشد. 

روایت شده که امام حسین(ع) و حضرت عباس(ع) هر دو به صف دشمن زدند و هر دو با گفتن الله اکبر و أنا ابن الحیدر کرار و ... همدیگر را از وضع یکدیگر خبر می دادند. 

مورد دیگر اینکه وقتی ابوالفضل العباس(ع) از امام حسین(ع) اذن میدان می‌خواست، حضرت با بیان اینکه تو پرچمدار لشکر من هستی اگر شما بروی، لشکر از هم می‌پاشد، به ایشان اجازه نمی‌داد. پهلوان عرب و عجم باشی و 70 نفر بروند پیش چشم تو شهید شوند و تو بمانی و به میدان نروی، خیلی سخت است، حتی قاسم جوان به میدان رفت و عباس تنها انتظار کشید و حتی به خود اجازه نمی‌داد روی کلام امام خود حرفی بزند. برادران خود را پی در پی به میدان می‌فرستاد و می‌فرمود: بروید و در راه دین خدا شهید شوید و خداوند به صبر من در شهادت شما پاداش می‌دهد. به هر حال همین صبر حضرت ویژگی مهمی در شخصیت آن بزرگوار است.

نکته‌ای که می‌توان از عبارت «يا کاشف الکرب عن وجه الحسين» فهمید که آن حضرت کار خاصی برای امام حسین(ع) انجام داده که دیگر شهدا انجام ندادند، منظور از «کرب» که به معنای غم و اندوه است دقیقاً مشخص نیست که اشاره به چه غمی دارد، اما می توان عمق این مفهوم را درک کرد که اگر کسی غم و اندوه را از دل امام زمان خود بزداید، باید غم و اندوه خاصی باشد و آن شخص هم باید دارای جایگاه ممتازی باشد تا به این درجه رسیده باشد. به نظر می‌رسد قمر بنی هاشم(ع) دارای جایگاهی بود که امام حسین(ع) او را پناه خود می‌دانست.
در بیان جایگاه حضرت عباس(ع) برای امام حسین(ع) همین بس که بعد از شهادت 70 تن از اصحاب و اهل بیت(ع)، تنها با شهادت ایشان امام فرمود: الان کمرم شکست! امام حسین(ع) هم بارها به حضرت عباس(ع) فرموده بود: عباس برادرم، فدایت شوم! همین جملات نشان از جایگاه والای این مرد بزرگ نزد امام حسین(ع) دارد، جایگاهی که قابل ستودن و وصف و بیان نیست و معنای واقعی آنها را نمی‌فهمیم. به عبارتی می توان گفت همان جایگاهی که حضرت علی(ع) برای پیامبر(ص) را داشت و در قرآن به نفس و جان پیامبر(ص) تشبیه شده، حضرت عباس(ع) برای امام حسین(ع) داشت.

نقل است که وقتی اصحاب در میدان به لحظه شهادت می‌رسیدند امام حسین(ع) را صدا می زدند و امام خود را به آنها می‌رساند و غالباً اصحاب و هاشمیان سر بر زانوی امام خود جان دادند. مطمئناً می‌توان گفت که حضرت عباس(ع) در این مواقع محافظ امام حسین(ع) بود و با حمله به لشکر دشمن، لشکر عقب‌نشینی می‌کرد و امام حسین راحت و با خیال آسوده می‌توانست با اصحاب هم‌سخن شود، چون حضرت عباس محافظت از امام حسین(ع) را برعهده داشت.

آیت الله جوادی آملی می‌فرماید: حضرت عباس(ع) مثل پیامبران دفن شد، همه شهدا را در کنار امام حسین(ع) دفن کردند اما آن حضرت در همان جایی که به شهادت رسید دفن شد و این هم از ویژگی‌های بزرگی است که به خاطر شخصیت بارز آن حضرت نصیبش شد.

می‌گویند شجاعت، دلیری، تدبیر و درایت حضرت عباس(ع) باعث شد که امام حسین(ع) نگهبانی از خیمه‌ها را در شب عاشورا به ایشان بسپارد، وقتی این خبر به گوش فرزندان و کودکان رسید آنها که در مقابل خیل عظیم دشمن بودند با خیال آسوده خوابیدند، چون خیالشان با بودن نگهبانی عمویشان راحت بود.

برای بیان ویژگی دیگر حضرت که از نظر ما پنهان است به این نکته اشاره می‌کنم که آنقدر حضرت عباس در قبل از کربلا و در کربلا محبوب و پشت و پناه امام بود که امام حسین(ع) به زائران فرموده اول به زیارت عباس بروید. مسلما حضرت عباس(ع) را نمی‌توان در کربلا خلاصه کرد آن حضرت 21 سال از شهادت پدر تا شهادت امام حسن و تا سال 61 هجری در خدمت برادران معصوم خود بود و با تلاش و پارسایی و ...، خود را به جایگاهی رساند که افتخار اهل بیت(ع) شد و چندین معصوم در مدح او سخنان مهمی را بیان کردند که مشهور است، حتی روایت شده که جایگاه بی‌بدیل پیش امام زمان(عج) دارد. یکی از علمای بزرگوار می‌گوید به خدمت حضرت رسیدم. نامه هایی که از امامزادگان مختلف به دست حضرت می‌رسید. امام زمان نامه‎ها را می‌خواند و در گوشه‌ای می‌گذاشت اما نامه هایی را بر چشم خود می‌مالید و می‌بوسید و به کناری می‌گذاشت. پرسیدند این نامه‌ها چه فرقی با دیگر نامه‌ها دارد، امام زمان فرمودند این نامه‌ها از طرف عمویم حضرت عباس(ع) رسیده است. 

شجاعت حضرت أم‌البنین(س) هم در فدا کردن چهار میوه دل خود در راه خدا و دینش و امام زمانش هم نشانه این است که فرزندان آن حضرت از ابتدا همواره فدایی برادران خود بودند و این درس را از مادر خود آموختند و از پدر به وصیت گرفتند. می‌گویند وقتی اهل بیت(ع) به مدینه بازگشتند و خبر شهادت حسین(ع) به ایشان رسید، ایشان گفت: مگر عباس من همراه حسین نبود!

شنیده‌ام فاصله بین مرقد حضرت امام حسین(ع) و حضرت عباس(ع) دقیقا فاصله بین سعی صفا و مروه است و این هم از معجزات الهی است. بارگاه منور و نورانی آن حضرت هم نشان‌دهنده جایگاه خاص او در میان اهل بیت(ع) است. در مجموع به خاطر این فداکاری‌ها به مقام باب‌الحوائجی رسید.

به هر حال نکته مورد نظر من سعی و تلاش و خودسازی و بزرگی فرزند امام علی(ع) است که توانست خود را به چنین جایگاهی برساند. در میان دیگر امامزادگان حضرت معصومه(س) و حضرت شاهچراغ(ع) هم دارای جایگاه ویژه ای هستند. پس حتی اگر امامزاده باشی، تنها جهد و کوشش شخصی است که جایگاه انسان را مشخص می‌کند. 

«معیارهای قابلیت در تفکر نقادانه»

نویسندگان: ریچارد پل و لیندا اِلدر

مترجم: محمدرضا سلیمی 

ناشر: نشر نو، چاپ اول 1401

151 صفحه، 80000 تومان

*****

حالا دیگر سال‌هاست که تعلیم و تعلم تفکر نقادانه به‌عنوان یک مادۀ آموزشی در جامعۀ ما جا افتاده است. انواع دوره‌های آموزشی تفکر نقادانه برای دوره‌های سنی گوناگون رواج دارد، از کودکان گرفته تا دانشجویان و بزرگسالان. مهدکودک‌ها، مدارس، دبیرستان‌ها، دانشگاه‌ها، مؤسسات خصوصی و غیرانتفاعی، و حتی نهادهای دولتی گه‌گاهی به این موضوع سرک می‌کشند. طبیعتاً چنین دوره‌هایی و چنین آموزش‌هایی ملزوماتی دارند، از مربی و استاد کاربلد گرفته تا کتاب درسی مناسب و درسنامه و سرفصل مطالب و انواع برنامه‌ها. یکی دیگر از ملزومات، سنجش و آزمون مناسب برای تفکر نقادانه است. چگونه و با چه معیاری می‌توان میزان فراگیری یک دانش‌آموز یا دانشجو را در یادگیری تفکر نقادانه سنجید و حتی به آن نمره داد؟ مسئله آن‌جایی مشکل می‌شود که بدانیم آزمون تفکر نقادانه نمی‌تواند حفظی و تکرار حرف‌های از پیش گفته‌شده باشد. باید آزمونی «کِیفی» متناسب با سرشت خودش داشته باشد. طراحی، تصحیح و حتی نمره‌دهی به چنین آزمونی کار ساده‌ای نیست.

در عرصۀ تفکر نقادانه آقا و خانم ریچارد پل و لیندا الدر زوج نامداری هستند. این دو نفر عمر خود را روی هم گذاشته و مجموعه‌ای گسترده و چندجلدی در حوزۀ تفکر نقادانه تألیف کرده‌اند که شهرت جهانی دارد. چند جلد از این مجموعه را نشر نو منتشر کرده و بعضی از دیگر کتاب‌های این مجموعه را برخی ناشران دیگر. از این کتاب‌ها به‌خوبی استقبال شده است و اینک برای علاقمندان نام‌آشنایند. اما همۀ آن‌ها این ویژگی مشترک را دارند که برای آموزش و تدریس تفکر نقادانه هستند، البته هر کدام در زمینه‌ای خاص یا از بعدی ویژه. کتاب فعلی با آن‌ها تفاوت اساسی دارد: برای تدریس نیست، بلکه برای آزمون و امتحان است. به تعبیر بهتر، این کتاب چگونگی آزمودن فراگیران را به آموزگاران نشان می‌دهد.

اما و البته این کتاب فقط برای معلمان و استادان نیست. کسانی که تفکر نقادانه را به‌صورت خودخوان یا خودآموز فرا گرفته‌اند، نیز می‌توانند از آن بهره ببرند. این افراد می‌توانند با استفاده از این کتاب خود را بیازمایند. به عبارت دیگر، این کتاب نوعی خودآزمایی تفکر نقادانه هم هست.

کتاب پس از چند توضیح مقدماتی از سوی مترجم و نویسندگان و ویراستار، از یک مقدمه، سه بخش و یک پیوست و یک واژه‌نامۀ توصیفی تشکیل شده است.

در مقدمه نکاتی به آموزگاران تفکر نقادانه یادآوری می‌شود. بخش اول به توضیح این مطلب اختصاص دارد که تفکر نقادانه ربط تنگاتنگی با یادگیری و آموزش و پرورش دارد. در نتیجه، در هر نوع یادگیری و در هر سطح از آموزش و پرورش باید تفکر نقادانه را جدی گرفت و آن را بخشی ضروری از فرآیند تعلیم و تعلم لحاظ کرد. بخش دوم به ساختار و مؤلفه‌های قابلیت‌های تفکر نقادانه می‌پردازد؛ آن‌ها را برمی‌شمرد و چارچوب کلی هر کدام برای ارزیابی و آزمون را شرح می‌دهد. همچنین دستورالعمل کلی نمره‌دهی را بیان می‌کند. با این توضیحات کلی و زمینه‌ای، آماده می‌شویم که به سراغ بخش بسیار طولانی بعدی برویم. بخش سوم نیمی از حجم کتاب را تشکیل می‌دهد.

قسمت اصلی کتاب بخش سوم است که معیارهای قابلیت در تفکر نقادانه فهرست شده‌اند. 25 معیار مربوط به 25 جنبه از تفکر نقادانه ذکر و توضیح داده شده‌اند؛ چند نمونه از این جنبه‌ها یا قابلیت‌ها عبارتند از: استنتاج‌ها و تفسیرها، برآیندها و پیامدها، تواضع فکری، شهامت فکری، اطمینان به عقل، بینش جامعه‌محوری، مهارت پرسش‌گری، مهارت دقیق خواندن، توانایی استدلال اخلاقی. در ذیل هر معیار چند کار صورت می‌گیرد: 1- توضیح معیار، 2- اصلی کلی تفکر نقادانه در باب آن معیار، 3- شاخص‌های عملکرد، 4- برون‌دادها.

پیوست ده‌صفحه‌ای کتاب هم خلاصۀ خوبی است از رئوس مطالب تفکر نقادانه. نویسندگان در این بخش، اصول کلی و زیربنایی تفکر نقادانه را به‌صورت فشرده عرضه کرده‌اند تا آموزگاران و فراگیران آن را یک‌جا پیش چشم داشته باشند.

برای آشنایی عینی با روش کتاب، بخشی از معیار آخر، «معیار مربوط به مهارت در تشخیص سوگیری و پروپاگاندای رسانه‌ای در اخبار داخلی و بین‌المللی»، را نقل می‌کنیم که به‌خودی‌خود نکاتی آموزنده هم در بر دارد:

«- دانشجویانی که سنجشگرانه می‌اندیشند مهارت‌هایی را در خود پرورش می‌دهند که آن‌ها را در تشخیص سوگیری و پروپاگاندا در رسانه‌های خبری توانا می‌سازد.

الف) اصل سنجشگرانه

- به دلیل تأثیر بالقوه قوی رسانه‌های خبری داخلی و بین‌المللی بر اندیشه و رفتار ما، باید روایت‌های عرضه‌شده در رسانه‌های خبری داخلی و بین‌المللی را پیوسته از جهت سوگیری و پروپاگاندا به پرسش بگیریم.

ب) آمادگی و شاخص‌های عملکرد

دانشجویانی که سنجشگرانه می‌اندیشند می‌توانند تبلیغات و سوگیری رسانه‌های خبری را تشخیص دهند. آن‌ها می‌فهمند که رسانه‌های خبری غالب اساساً نه‌تنها به گزارش‌های بی‌طرفانه و منصفانه علاقه‌ای ندارند، بلکه اخبار را به‌گونه‌ای عرضه می‌کنند که مورد تأیید مخاطبان و مصرف‌کنندگان‌شان باشد. آن‌ها می‌فهمند کسانی که اخبار و گزارش‌ها را تهیه می‌کنند افرادی هستند که تصمیم می‌گیرند چه گزارش‌هایی سانسور و چه گزارش‌هایی پخش و منتشر شوند. آن‌ها تلویحاً تحت تأثیر ایدئولوژی اجتماعی، تابوها، و آداب و رسوم اجتماعی مخاطبان و خوانندگان‌شان قرار می‌گیرند. بنابراین، مخاطبان سنجشگر، خبرها را سنجشگرانه با فهم عمیق از منطقِ رسانه‌ها می‌خوانند. مخاطبان سنجشگر اجازه نمی‌دهند احساسات و هیجانات عمومی، که به‌وسیلۀ گزارش‌های خبری سوگیرانه ایجاد می‌شوند، آن‌ها را در خودشان غرق کنند. آن‌ها آن‌چه را در خبرها می‌خوانند یا می‌شنوند نمی‌پذیرند، مگر این‌که خودشان موضوع مورد بحث را سنجشگرانه تحلیل و ارزیابی کنند. آن‌ها پیوسته دیدگاه‌های عرضه‌شده در خبرهای رسانه‌های غالب را با دیدگاه‌های عرضه‌شده در منابع خبریِ دیگر (بیشتر، منابع مخالف) کنار هم قرار می‌دهند.

ج) برون‌دادها

1- دانشجویان تشخیص می‌دهند که هدف رسانه‌های خبری غالب این است که سودشان را به حداکثر برسانند، نه این‌که مردم را آموزش دهند یا خبرها را منصفانه گزارش کنند.

2- دانشجویان می‌فهمند که هر جامعه و فرهنگی یک جهان‌نگری منحصربه‌فرد دارد که بر این‌که چه چیزی را ببیند و چه‌طور ببیند تأثیر می‌گذارد (و غالباً آن را تحریف می‌کند).

3- دانشجویان تشخیص می‌دهند که رویدادهای غیرعادی جدید، عجیب، و مهیج خبر قلمداد می‌شوند، اما رویدادهای عادی خبر قلمداد نمی‌شوند (حتی اگر از اهمیت عینی بیشتری برخوردار باشند).

4- دانشجویان تشخیص می‌دهند که، در بیشتر برنامه‌های خبری، واقعیت‌ها و تفسیرها به هم آمیخته‌اند و در تحلیل خبرها مهم است که این دو از هم تفکیک شوند.

5- دانشجویان هم به واقعیت‌هایی که پوشش داده می‌شوند توجه می‌کنند، هم به واقعیت‌هایی که نادیده گرفته می‌شوند.

6- دانشجویان به این نکته توجه می‌کنند که برخی نظرگاه‌ها به‌طور هدفمند مطلوب نشان داده می‌شوند و برخی به‌طور هدفمند نامطلوب.

و...»

*دکترای فلسفه