نکته اول:
فصل جواني، فصلي پيچيده و معماواره است. فصل جواني، کوران دگرگون‌شوندگي و ديگرگون سازي است. در اين مقطع، گويي آدمي مي‌ميرد و آدمي ديگر زاده مي‌شود و نوجوان همان «کودک بزرگ شده» نيست، جوان همان «نوجوان رشد يافته» نيست، او انساني ديگر است.
نکته دوم:
سرّ پيچيدگي و معماوارگي فصل جواني، تنوع مؤلفه‌هاي شناخته و ناشناخته‌اي است که هويت جوان را صورت مي‌بخشد. هويت جوان و به‌ويژه جوان امروز، تحت تأثير عوامل و مؤلفه‌هاي شناخته و ناشناخته بسيار بروني و دروني شکل مي‌گيرد از جمله‌ي آن عوامل و مؤلفه ها: وراثت، خانواده، جامعه، مليت، زيست بوم، طبقه‌ي اجتماعي، فرهنگي عصري ملي و جهاني، ديانت، گرايش سياسي، حد تحصيلات، نوع تخصص و عوامل پيچيده و ناشناخته‌ی بسيار دیگري که بايد با مطالعه‌ي دقيق و جامع علمي آنها را کشف کرد، اين «عوامل» هر يک منشأ و ملازم ظهور و بروز «مختصاتي» در هويت و شخصيت جوان است. اين «مختصات» نيز هريک موجب «مقتضياتي» است که در تخاطب و ارتباط با جوان و تنظيم مناسبات با اين نسل بايد آن مقتضيات عميقاً، کماً و کيفاً مورد لحاظ قرار گيرد.
نکته سوم:
براي اينکه بتوانيم به آن مقتضيات پاسخ صحيح بدهيم و آن مختصات را درست سمت و سامان بخشيده به استخدام اهداف انساني الهي خود درآوريم، لازم است مناسبات خود را با نسل نو در چارچوب قواعد و شيوه‌هاي دقيقي تنظيم کنيم تا از ارتباطي منطقي و بارور، نسبتي کارساز و مطلوب با جوان برخوردار شويم. عمده‌ترين تکليف کنوني متوليان عرصه‌ی فرهنگ برقراري ارتباط فعال با نسل امروز است.
اصول، قواعد، نکته‌ها و شيوه‌هايي که در مناسبات ويژه‌ی فرهنگي و مذهبي با جوان بايد رعايت شود. من اين اصول و شيوه‌ها را به چهار دسته تقسيم کرده‌ام: دسته‌اي از اين اصول و قواعد، نکاتي شکلي و صوري‌اند، دسته‌اي ديگر، اصولي تکويني و وجودي هستند. گروه سوم مربوط به شيوه‌هاي برخوردي‌اند، و قسم چهارم به شيوه‌هاي گفت‌وگو مربوط مي‌شود، اينک به ترتيب اين اصول و شيوه‌ها را مطرح و به اختصار شرح مي‌کنم:
1) نکات شکلي و صوري
اين دسته از نکات، ظاهراً کم ارزش به نظر مي رسند اما در تنظيم روابط با جوان بسيار کارساز و مؤثرند، از جلمه ي آنها:
رعايت جاذبه هاي صوري از قبيل دل‌پذيري آرايش و زيبايي پوشاک و خوش و دل‌نشيني حرکات و سکنات. نيروي فرهنگي بايد در اولین برخورد خود، با دل‌پذيري نوع و رنگ پوشاک، حتي نوع اصلاح و طرز حرکاتش رخنه در دل جوان نوگراي صاحب ذوق و داراي روح لطيف بيفکند و بتواند در همان مواجهه‌ي نخست، جوان را به خود جلب و جذب کند. پوشاک، سيما و رفتار نازيبا، قبل از هر چيز، اولين پل ميان ما و جوان را ويران خواهدکرد. اگر همين جهت رعايت بشود، ناخودآگاه نسل جوان ميل به برقراري ارتباط با روحاني را در خود احساس خواهد کرد. لهذا به نظر من بايد در گزينش طلاب، براي صباحت وجه و وجاهت داوطلبان سهمي منظور شود.
2-1)
مواجهه گشاده رويانه و با نشاط:
تخاطب به لفظ و صورت نيست که به نفس و نظر است، اولين گفت‌وگو ميان دو انسان، ماندگارترين خاطره ميان آنها نيز هست. برخورد خشک و بي روح، بسته و گرفته، حجاب و نفوذ ناپذيري در رابطه‌ي جوان و ما است.
3-1)
کارگماشت ادبيات دلنشين و فراخور طبع و سطح مخاطب:
ادبيات پر اصطلاح، مغلق، تخصصي و مندرس ما نمي تواند نسل جوان را به پيام ديني، جذب کند. امروز از نخستين واجبات براي نيروهاي فرهنگي فراگرفتن ادبيات نو، آشنا شدن با ادب معاصر و نيز صحيح سخن‌گفتن و زيبا نگاشتن است. به کار بردن يک واژه‌ی غلط، يک ترکيب نادرست (که جوان متوجه خطا و نادرست بودن آن باشد) کافي است که يک فرد عالم فاضل را در نگاه جوان کوچک کند.
2) اصول تکويني و باطني
منظور من از اصول تکويني آن اصول و قواعدي است که بايد دور از هرگونه ظاهرسازي و تصنع بلکه به نحو واقعي بدان‌ها معتقد و ملتزم باشيم، اين اصول نکاتي است که رعايت آنها به‌طور واقعي و خالصانه، اثر وضعي دروني خواهد داشت و بدين جهت از آنها به «اصول تکويني» و وجودي تعبير مي‌کنم، از جمله‌ی آنهاست:
خيرخواهي و خلوص نيت در برخورد:
به راستي نهادهاي فرهنگي و مذهبي بايد قلباً و تکويناً، نيک‌خواهانه و از سر احسان با نسل نو مواجه شوند. حقيقتاً و عميقاً، مخلصانه و خالصانه و با نيت احسان با جوان برخورد کنند. خيرخواهي حقيقي براي مردم و مخاطبان اثر وضعي معجزه‌آسايي دارد.
صداقت در گفتار و تصديق گفتار تا عمل:
همان که امام صادق(ع) به «دعوت غير لساني» تعبير فرمود، قول صائب ما بايد به فعل صادق تأييد شود و اين به تصنع ممکن نيست و با روي و ريا نمي سازد، جوان ما به حسي مرموز و با ذکاوت و ادراکي دروني و ذاتي خواهد فهميد که چه کسي راست مي‌گويد و چه کسي راست نمي‌گويد، بنابراين صداقت گفتار ما بايد با صحت رفتار ما تأييد شود.
ايمان قاطع و باور حقيقي به توانايي‌ها و شايستگي‌هاي جوان:
انسان وقتي بالغ شد همه چيز او تغيير مي‌کند: روحيه، توان، استعداد، تعقل، عواطف، همه و همه دگرگون مي‌شوند. بايد به قدرت انساني که توانايي‌ها، استعدادها و صلاحيت‌هاي فراواني در او پديد مي‌آيد، اعتراف کرد. بايد به منزلت و شخصيت جوان ايمان و اذعان داشت. بي اعتنايي به جوان همان چيزي است که طي سال‌هاي پس از جنگ اتفاق افتاده است و امروز مبتلاي پيامدهاي شوم آن هستيم، تا به جوان حرمت ننهيم و او را به رسميت نشناسيم نمي‌توانيم با او ارتباط برقرار کنيم، اين يک اصل تکويني است.
احتراز از تکبر و اجتناب از برخورد با موضوع طبقه‌ي ممتاز و حاکم:
جوان اگر احساس کند که ما فروتن هستیم او هم تواضع مي‌کند. اگر احساس کند که قصد تکبر داريم، چون اين حس در او قوي‌تر است، او نیز تکبر خواهد ورزيد. يکي از ويژگي‌هاي فصل بلوغ غرور است. جوان هرگز حاضر نيست در قبال کسي خضوع کند مگر در مقابل افراد خاضع.
اين تصور که چون ما نيروهاي فرهنگي هستم پس بايد جوان به ما احترام کند و با فاصله بنشيند غلط است. تا با جوان در نياميزيم، ديوارهاي فاصله ميان ما و جوانان فرو نخواهد ريخت و بر ستبري و استواري اين ديوار و روزافزون افزوده خواهد شد.
حق پرستي و حق پذيري:
ما بايد به‌راستي حق‌پرست و حق‌پذير باشيم، حق‌طلبی و از حق گفتن هرچه تلخ و سخت باشد و شنيدن حق از سوي مخاطب هرچه دشوار و ناگوار، اگر حق مدار باشيم، حق در نظرمان شيرين و خوش، پذيرفتني و گوارا خواهد نمود و ما عاقبت کامياب و محبوب خواهيم بود، و اگر سخن حقی را از جوان بپذيريم منتظر باشيم که او از ما صد سخن حق را می‌پذيرد، اما اگر يک کلمه‌ی حق را از او نپذيريم هزار حق ما را باطل خواهد انگاشت.
3) شيوه ها و اصول رفتاري
سعه‌ي صدر، صبوري و مواجهه‌ي فراجرياني:
اگر جوان احساس کند که من در موضع يک حزب و جريان، از موقف يک طبقه‌ي ممتاز با او سخن مي‌گويم اسیر پيش فرض‌ها و چارچوب انعطاف ناپذير خاصي هستم، کلام حق من سخن باطل جلوه خواهدکرد. بايد گوش شنوا داشته باشيم تا زبان گويا بيابيم، بايد در برابر هرگونه تندي و هجمه و حمله‌اي، قدرت صبوري و سماجت داشته باشيم. در صورت احراز صبر و سعه‌ي صدر است که ما جوان را به خضوع و به پذيرش مدعيان حق و پيام‌هاي‌مان واخواهيم داشت.
طمأنينه در رفتار و اعتماد به نفس در گفتار:
البته به درستی که چنين حالت و صفتي، حاصل آمادگي و مطالعه‌ي علمي است. اگر با دست پر در مجامع حضور بيابيم، مي‌توانيم با اعتماد به نفس با مخاطب سخن بگوييم و بدون اعتماد به نفس نيز هرگز نخواهيم توانست در مخاطب تأثير بگذاريم.
هرچند متأسفانه نظام علمي و تحصيلي کشور ما جوان را چندان عالم و آگاه بار نمي‌آورد اما معلومات عمومي و فضای جامعه‌ی نسل امروز اقتضاء مي‌کند که علاوه بر احراز دقت در مطالب و مباحث، از تنوع علمي نيز برخوردار باشيم و نينديشيده و نسنجيده در مسند سخن قرار نگيريم. البته حق نداريم به اين بهانه که فرصت مطالعه و امکان آمادگي نداريم از پذيرش دعوت دانشگاه ها سرباز بزنيم. همين جا تأکيد کنم که جامعه‌ی ما به حضور شما نيازمند و محتاج است و مطمئن باشيد اغلب شما استطاعت لازم را دارا هستيد، در عين حال توصيه مي‌کنم که با مطالعه‌ي کافي با مخاطب مواجه شويم و اگر مطلبي را نمي‌دانيم، با صراحت و خضوع بگوييم: «نمي‌دانم» اين نمي‌دانم کار سازتر از «جهل مرکب» و «علم ادعايي» است و «لا أدي نصف العلم» اگر چنين برخورد کنيم به‌رغم اعلام ضعف، آن طمأنينه و اعتماد به نفس را همچنان حفظ خواهيم کرد. اما اگر اقرار به ندانستن در يک نقطه را عيب انگاشتيم، به محض اين که يک بار درمانديم، به جهت جهل به مسأله، پيش آمد همه‌ي سازمان ذهني‌مان به هم مي‌ريزد و اعتماد و طمأنينه‌ي ما از بين مي‌رود.
استخدام علايق و سلايق معقول و انگيزه هاي فطري نسل جوان:
جوانان داراي علايق و سلايق معقول و طبيعي‌اي هستند. کسي که کار فرهنگي مي‌کند بايد تدبيري داشته باشد که اين عوامل را به استخدام پيام خود درآورد، در آن صورت علايق و سلايق جوانان به‌جاي اين که نقش حربه و حاجب را در برابر پيام او ايفا کند همراه و حامي او خواهد شد. تجدد و نوگرايي، جرات و جسارت، تلاش و تحرک، حريت و آزادي خواهي، اميد و آرمان‌گرايي، نشاط و طراوت، غرور و غلبه‌جويي، احساس شخصيت و منزلت‌طلبي، همه و همه از ويژگي‌هاي دوران جواني است. مشارکت‌دادن جوانان در فرآيند و نتیجه‌ی بحث بسيار ضروري است، او بايد احساس کند در طرح و تجميع بحث سهيم است نه رقيب. اين عيب بزرگ روش‌شناختي در تخاطب، عتاب مي‌کنيم و بعد هم تمام مي‌شود و مخاطبان جوان و ما به دنبال کار خود می‌رویم و بحث بی‌نتیجه رها می‌شود در حالی‌که حداکثر نيمي از جلسه را بايد به بحث و طرح مطلب از سوي خود اختصاص دهيم و حداقل نیمي ديگر را هم مجال و ميدان بدهيم که مخاطب سخن بگويد، جوان بر سر حرف بيايد، و درد دل کند و عقده بگشايد آن وقت خواهيد ديد که جلسات ما پرجاذبه و با نشاط و نشاط‌انگيز و تأثيرگذار خواهد شد.
التزام به تبليغ غير مستقيم:
مستقيم و صريح از موضع وعظ و نصیحت و نقد و توبيخ سخن گفتن سم مهلک رابطه با جوان است.
4) اصول حاکم بر طرز گفت و گو
هنگام سخن گفتن چگونه بگوييم؟ از چه نگوييم؟ و چه چيزهايي را لحاظ کنيم؟
معلومات سنجي، گرايش فهمي و نيازيابي مخاطب:
ما بايد بدانيم با چه طبقه‌اي سخن مي‌گوييم، مخاطبان ما از چه سطحي از دانش برخوردارند و داراي چه بينشي با سطح علمي و سنخ گرايشي هستند و چه پرسش‌هايي در خاطر آنها وجود دارد؟ اين مهم است که مطالب متناسب با سطح علمي و سنخ گرايش و بادر نظرگرفتن پرسش‌هاي اصلي مخاطب تنظيم شود. والا مانند آن است که پزشکي در يک سو نشسته‌باشد و جمعي بيمار هم ـ تسامحاً عرض مي‌کنم ـ در سويي ديگر و پزشک بي آن که بداند بيماران در چه شرايط سني و جسمي هستند و بيماري آنان چيست؟ و عوارض بيماري آنان کدام است، يک مشت دارو در کيسه بريزد و در اختيار آنها قرار دهد. اين نه تنها مثبت نيست قطعاً مضر هم هست. زيان اين نوع رفتار اين نيست که کلام و پيام ما نتیجه نمی‌دهد و داروي ما کارگر نمی‌افتد بلکه داروي ما هلاکت‌زا خواهد شد.
آغاز گفت‌و گو از مشترکات و طرح‌های مسلم ديني:
از نقطه‌ي اختلاف و از مطلب غيرمسلم شروع نکنيم. از آن‌چه که بين ما و جوان مشترک و نزد او مقبول است، آغاز کنيم. مخاطب بايد ما را هم‌انديشه و هم‌دل خود بينگارد تا گوش جان به بيان ما بسپارد. مخاطب جوان بايد از ما مطالب آرامش‌بخش قطعي بشنود، نه ديدگاه‌هاي حيرت‌آور و پريشان‌زا.
تبيين نمود معروف‌ها و منکرهای دين و بيان آموزه‌هاي شورانگيز، خوش‌آيند و شیرين مذهب:
از کجا آغاز کنيم؟ بايد از بهشت سخن گفت يا از جهنم؟ ما بايد از بهشت آغاز کنيم از زواياي دل‌پذير و لطف‌آميز ديانت و تدين شروع کنيم، دين راستي آسان و روان است، آن را سخت و زمخت جلوه ندهيم. با توجه به سطح فهم مخاطب از لطايف عرفاني و ظرايفت روحاني سخن بگوييم، سخن از سختي‌ها و تلخي‌ها، آن هم به نام دين و گاه افراط‌آميز بسيار زيان‌بار است. بهتر است که «امر به معروف» را بر « نهي از منکر» مقدم بداريم. از نه آغاز نکنيم. از آري آغاز کنيم. پاسخ منفي را هم بايد با تعابير مثبت القاء کنيم. اصولاً نهي و نفي مخالفت برانگيز و مقاومت برانگيز است. نهي و منع، تحديد و تهديد، مخاطب به‌خصوص نسل جوان را به موضع‌گيري منفي واخواهد داشت. هرجا که ناچار نهي بايد کرد در قبال هر مورد منفي بايد جايگزين مثبت آن نيز ارائه شود، اين همان روش قرآني تبليغ است.
پرهيز از افراط و تفريط در گفتار و رفتار:
منظور از اين نکته (که البته هم عرض با ديگر اصول گروه‌هاي چهارگانه‌ي مطالب گذشته نيست) عبارت است از پرهيز از تبيين‌هاي افراط‌آميز و تفريط آلود، آموزه‌ها و گزاره‌هاي ديني و نيز پرهيز از افراط و تفريط در رابطه و رفتار اولين توصيه‌ي ما اين بود که گفتيم بايد لباس زيبا و لطيف پوشيد. اصلاح زيبا و دل‌پذير داشت، گشاده‌رو بود و با نسل جوان خوش و شيرين مواجه شد. اين همه نيز حدي دارد و نبايد به حدي برسد که به ضد خود بدل شود و اين که گفتيم: ديانت را سهل و آسان معرفي کنيم و از زواياي خوش و شيرين تعاليم ديني آغاز کنيم، نبايد به مرز اباحه گري و روا انگاري نزديک شود. در رفتار آن‌چنان عمل نکنيم که موجب سخافت و سبکي ما گردد.
در پايان تأکيد مي‌کنم که ما اگر مناسبات‌مان را با نسل جوان تغيير ندهيم و به طور صحيح تنظيم نکنيم بايد منتظر تحقق اخطار و انذار حضرت امام سلام الله عليه باشيم که فرمودند خارج از اراده و اختيار ما انقلاب از دست خواهد رفت و اسلام دوباره به محاق انزوا در خواهد افتاد. فکر نمي‌کنم امروز براي مربيان فرهنگ مسأله‌اي پراهميت‌تر از انديشيدن به مسأله‌ي جوان و تدبير صحيح در روابط با جوانان وجود داشته باشد.
من به عنوان طلبه‌اي که همه‌ي عمر طلبگي‌اش را (چه آن‌گاه که مشغول به درس و تحصيل بودم و چه سال‌هايي که به تدريس و تحقق اشتغال داشتم و دارم) همواره با نسل جوان مواجه بوده‌ام، عرض مي کنم: شرايط بسيار تغيير کرده و اوضاع ديگر شده است، اگر دلسوز انقلاب و اسلاميم، باید نخستين مسئله‌ي ما پرداختن به مسئله‌ي جوان باشد.