کتاب معالم المدرستین نیازمند تحسین نیست؛ این کتاب را اهل علم به خوبی می شناسند و کمتر کسی است که در مباحث اعتقادی و کلامی یا در گستره مذاهب اسلامی پژوهشی کرده باشد و سری به این کتاب نزده باشد. این کتاب بارها و بارها در ایران، عراق، سوریه، لبنان و ... چاپ شده و تاکنون نقدهای فراوان بر آن نگاشته شده است.
علامه عسکری بر این باور است که به مفاد آیه «فَاِن تنازَعْتُم فی شَیْءٍ فَردُّوهُ اِلَی اللهِ و الرَّسُولِ؛ اگر در چیزی نزاع و ستیز کردید، [حکم] آن را به خدا و رسول باگردانید»، مسلمانان باید در مسائل اختلافی به کتاب و سنت بازگردند و کلام خدا و رسولش را میزان اعمال خویش گیرند و کردار خود را با آن بسنجند. از این رو علامه این کتاب را برای آن که راهی به سوی اتحاد اسلامی باشد نگاشته است؛ چه این که بسیاری از اختلافات و نزاع های مذهبی به سبب عدم شناخت درست قرآن و سنت شکل گرفته است؛ از سوی دیگر برخی از نزاع های بین المذاهبی براثر عدم شناخت صحیح سخن و اعتقادات طرف مقابل شکل گرفته است. علامه کوشیده موضوعات مهم اعتقادی را در مکتب اهل بیت(ع) و نیز مکتب خلفا در این کتاب بار شناساند. از این رو کتاب معالم المدرستین سرآغاز خوبی بر بررسی های تطبیقی کلام شیعه و اهل سنّت خواهد بود.
در این کتاب نخست مباحثی برای ایجاد آمادگی در منشأ اختلاف بین دو مکتب ذکر شده و سپس مصادر و مدارک شریعت اسلامی در دو مکتب و راه های وصول به آن گردآمده است. بخش دوم خود به بخش هایی درباره صحابه، امامت و خلافت و قرآن و سنت در دو مکتب تقسیم می شود.
علامه عسکری نخست به سفرهای خود اشاره می کند و این که در آن سفرها عقایدی در بین مردم مشاهده کرده که براثر فهم نادرست مباحث کلامی بوده و گاه این فهم نادرست باعث تهمت زدن به طرف مقابل شده است. سپس وارد بحث صفات خدا می شود. این بحث که از مباحث جنجال برانگیز کلامی است، متکلمین را به آرای متشتت فراوانی کشانده است؛ دلیل آن هم این است که بسیاری از آیات و روایات مربوط به آن، شایسته تأویل است؛ در این تأویل و توجیه، هریک از عالمان دو مکتب دیدگاه خاصّی را برگزیده اند و به نفی دیدگاه طرف مقابل پرداخته اند. این بخش کتاب دورنمای شگفتی از این اختلافات را نشان می دهد. در بحث اختلاف در صفات انبیا، نویسنده کوشیده منشأ را شناسایی کند. این بحث خود شاخه های فراوان دارد. نخست، بحث تبرک جستن به آثار پیامبران است تبرّک به آب دهان، وضو، مو، قبر و جای دست پیامبر سیره مسلمانان صدر اسلام بوده است و در جواز فهقی و نگرش کلامی مباحث فراوانی به وجود آورده است.
آیا پیامبر(ص) را می توان شفیع قرار داد؟ آیا می توان به رسول خدا(ص) پیش از خلقت او، در حال حیات او یا پس از وفات او توسّل پیدا کرد؟ این مباحث نیز اختلافات فراوانی برانگیخته است تا آنجا که گروه افراطی وهابیان، قائل به حرمت این کار و کافر شدن فرد شده اند! بررسی روایات مربوط به این موضوع از مباحث جدّی این کتاب است. همین گونه است بحث درباره بازسازی قبور پیامبران و اولیای خدا و عبادت کردن در آن ها و همین گونه است بحث درباره جواز گریه بر آن ها. علامه عسکری در این بخش به گریه پیامبر بر فرزندش ابراهیم و بر نوه اش، بر عمویش حمزه و بر مزار مادرش و نیز سخنان آن حضرت در تعیین مقدار گریه و حدود آن پرداخته و روایات فراوانی را گردآورده است. نیز نویسنده به مبحث مالکیت و حاکمیت و خالقیت پروردگار اشاره می کند؛ همان مبحثی که در فقه، عرفان، فلسفه و کلام آرای فراوانی را پدید آورده و گاه باعث صدور حکم تکفیر برای طرف مقابل شده است.
این که صحابی به چه کسی اطلاق می شود و نیز آیا صحابه عدالت داشته اند یا نه، از مباحث جدی و سرچشمه بسیاری از اختلاف نظرها در کلام شیعی و اهل سنت بوده است. مسأله عدالت صحابه از مهم ترین مستندات اهل سنت در اثبات خلافت خلفا بوده که شیعه آن را به طور تام و کامل نمی پذیرد، هرچند در بخش هایی دیدگاه اهل سنت را قبول می کند، ولی آن را دلیل بر خلافت آن ها نمی داند.
ذکر بحث سقیفه و شرح کامل ماجرای آن و دیدگاه های مختلف مهاجر و انصار و میزان و دوره خلافت خلفا، صفحاتی از کتاب را به خود اختصاص داده است. علامه، استدلال به شورا، استدلال به بیعت و استدلال به عمل صحابه را به طور کامل نقد و بررسی می کند. او می کوشد با تشریح مصطلحات بحث خلافت و امامت مانند شورا، بیعت، خلیفةالله و امیرالمؤمنین از میان کتب لغت و تاریخ، محل اصلی بحث را مشخص کند.
نویسنده فرزانه کتاب، دیدگاه مکتب اهل بیت درباره امامت را به خوبی تبیین می کند و نصوص رسول خدا(ص) در تعیین ولیّ امر بعد از خود را به خوبی باز می کاود و به مفهوم وصیت در بین امت های پیشین و در احادیث صحابه و تابعین به طور تفصیلی می پردازد و آنگاه دیدگاه مکتب خلفا در این موارد را بررسی می کند. او به سیر تاریخی انکار وصیت رسول خدا(ص) می پردازد و در این باره شواهد خوبی ارائه می دهد.
بازخوانی حدیث ثقلین در حجةالوداع و غدیر خم و نیز حدیث تعداد امامان از مباحث جذاب این کتاب است.
علامه در پایان کتاب در قالب فصلی فشرده بحث خلافت و امامت در دو مکتب را بیان می دارد و چشم اندازی از بحث های گذشته در ذهن خواننده ایجاد می کند.
کتاب معالم المدرستین، باتوجه به ادلّه استوار و تسلط نویسنده بر منابع مختلف شیعه و اهل سنت، از کتبی است که بسیار زود محبوب عالمان شیع و سنی شد و جای خویش را باز کرد. معالم المدرستین نشان داد که چنانچه نویسنده و پژوهشگر منصفانه قضاوت کند و با تسلّط کافی بر منابع سخن بگوید، می تواند راه حقیقی تقریب مذاهب را باز کند. نیز معالم المدرستین نشان داد که می توان با لحنی منطقی به دور از تهمت و آزار، حقایق را بازگفت و اندیشه بین المذاهبی و گفت وگوی مذاهب را تکامل بخشید و این، هنر علامه عسکری بود.
برای دانلود متن کامل کتاب به پیوست مراجعه فرمایید.
برای استفاده می بایستی فایل را از حالت فشرده خارج کنید.