کتاب معارف وحیانی مجموعه ای از مقالات، درس گفتارها، گفت و گوها و مناظرات آیة الله سید جعفر سیدان است که انتشارات دلیل ما (قم) در اواخر سال 1392 در دو جلد و 980 صفحه انتشار داده است. تدوین و ویرایش مجموعه را آقای محمد بیابانی اسکویی بر عهده داشته است. پس از دو مقدمه شامل شرح حال و آثار مؤلف، 32 عنوان مطلب در موضوع های مختلف وابسته به معارف آمده است. 12 عنوان در مجلد اول و بقیه مطالب در مجلد دوم عرضه شده است.
بسم الله الرحمن الرحیم
گزارشی از کتاب معارف وحیانی
نوشته آیة الله سید جعفر سیدان
یک. مروری بر آثار مؤلف
نویسنده از بزرگان حوزه علمیه مشهد است که سالها به تدریس و مباحثه خصوصاً در باب معارف اهل بیت اشتغال داشته است. پیش از این کتاب، آثار مکتوب دیگر داشته است، مانند:
1.آیات العقائد ، دو جلد، تفسیر چند آیه در توحید
2.تحقیق و تعلیقات بیان الفرقان، شیخ مجتبی قزوینی
3.دروس اعتقادی، یک دوره مباحث اعتقادی
4.معاد، درس گفتارهایی در باب معاد
5.توحید از نگاه وحی، فلسفه و عرفان.
6.بعلاوه چند رساله جداگانه از تقریرات مباحث ایشان (به قلم جعفر فاضل خراسانی) منتشر شده است، مانند: اتحاد عاقل به معقول (32 ص)، اصالت وجود یا ماهیت؟ (42 ص)، اراده (58 ص)، قدرت (36 ص)، تجلّی و فناء فی الله (52 ص)، تفکر در ذات حق (38 ص)، حدوث عالم (117 ص)، سنخیت (80 ص)، فاعلیت حق (36 ص)، معاد (144 ص)[1].
این ده عنوان رساله، خود مانند دانشنامه ای از مکتب معارف (بیش از 600 صفحه) در موضوع های مختلف تواند بود.
باری، کتاب معارف وحیانی مجموعه ای از مقالات، درس گفتارها، گفت و گوها و مناظرات آیة الله سید جعفر سیدان است که انتشارات دلیل ما (قم) در اواخر سال 1392 در دو جلد و 980 صفحه انتشار داده است. تدوین و ویرایش مجموعه را آقای محمد بیابانی اسکویی بر عهده داشته است.
پس از دو مقدمه شامل شرح حال و آثار مؤلف، 32 عنوان مطلب در موضوع های مختلف وابسته به معارف آمده است. 12 عنوان در مجلد اول و بقیه مطالب در مجلد دوم عرضه شده است.
دو. نگاهی کلی بر عناوین کتاب
عنوان مطالب چنین است:
دفتر اول
بخش یک. مقالات و درس گفتارها
1.روش ما در گفت و گو های علمی / ص 35
2.میزان شناخت / ص 49
3.توحید / ص 69
4.شرح خطبه 152 نهج البلاغه / ص 91
5.جبر و تفویض / ص 151
6.جبر و اختیار از دیدگاه مکتب وحی و مکاتب بشری / ص 177
7.قاعده <الواحد لا یصدر عنه الا الواحد> / ص 203
8.عقل تفکیکی / ص 233
9.تفسیر مصباح الهدی نماد تلازم قرآن و عترت / ص 237
10.بحثی تحلیلی در عقاید وهابیت / ص 245
11.الفوائد النبویه / ص 279
12.معاد / ص 299
دفتر دوم
بخش دوم. گفت و گوها
بخش دوم. گفت و گوها
13.فلسفه اسلامی: هستی و چیستی / ص 423
14.مکتب تفکیک و تمایز آن با فلسفه و عرفان / ص 451
15.مکتب تفکیک یا روش فقهای امامیه در فهم معارف حقه / ص 477
16.راه و روش معرفتی اهالی تفکیک / ص 495
17.مکتب تفکیک / ص 503
18.مکتب مشهد / ص 509
19.نقد تفکیک / ص 519
20.در آمدی بر اصول در مکتب تفکیک / ص 531
21.نمی شود عقل را انکار کرد / ص 547
22.نگاهی به تعلیقات بیان الفرقان / ص 559
23.بررسی روش تفسیری قرآن به قرآن در المیزان / ص 585
24.ساز و کارهای گسترش فرهنگ نهج البلاغه پژوهی در حوزه / ص 601
25.کاوشی در تبلیغات دینی / ص 607
26 تا 31. در باره شیخ هاشم قزوینی، میرزا جواد تهرانی، میرزا حسنعلی مروارید، میرزا علی فلسفی، سید عبدالکریم هاشمی نژاد، عزیز الله عطاردی / ص 613
بخش سوم – مناظرات
32.قلمرو عقل در دین / ص 675
33.توحید از دیدگاه مکتب وحی و فلاسفه / ص 713
34.نسبت عقل و وحی از دیدگاه فلسفه و مکتب تفکیک / ص 747
35.مسئله ای از معاد / ص 843
نمایه ها
فهرست آیات / ص 931
فهرست روایات / ص 951
اعلام / ص 961
منابع / ص971
سه. مروری کلی بر درونمایه کتاب
در یک تقسیم، بر مبنای محتوای نوشتارها، می توان دورنمایی ارائه کرد:
1.عقل به عنوان شاخص در معارف / گفتارهای 1، 2، 8، 21، 34، 32
2.معرفی کلی مکتب معارف / گفتارهای 14 تا 20،
3.نقد فلسفه / گفتارهای 7، 13،11،
4.توحید / گفتارهای 3، 4، 33،
5.جبر و تفویض / گفتارهای 5، 6،
6.معاد / گفتارهای 12، 35
7.معرفی و نقد کتابهای تفسیر و عقاید (المیزان، تفسیر مصباح الهدی، بیان الفرقان) / 9، 23، 22
8.شخصیت های علمی معاصر / 26 تا 31
9.رد وهابیت / گفتار 10
10.بایسته ها و روشهای تبلیغ دینی / گفتارهای 24، 25.
چهار. امتیازهای کتاب
1.گردآوری 35 نوشتار که بخشی در نشریات مختلف پراکنده بود، و بعضی به صورت جزوه هایی در شمارگان محدود منتشر شده بود.
2.سوابق علمی مؤلف، خواندن متون نزد اساتید مبرز[2]و تسلط او بر مبانی و مفاهیم و منابع در زمینه های مختلف مانند: فقه، اصول، فلسفه، ادبیات، تفسیر. این جامعیت به او کمک کرده تا بحث را به شیوۀ تطبیقی پیش ببرد و دورنمای روشت ارائه کند.
3.در کنار این عامل، باید به حضور ایشان در میان طبقات مختلف مزدم اشاره کرد. کم نیستند دانشوران دقیق النظر که مراودات آنها منحصر به طبقۀ خواصّ است. لذا از سویی برای گزینش مطالب مفید برای مخاطبان متنوع و از سویی برای بیان مطالب به زبان ساده، توان ندارند. ولی آقای سیدان بارها در جلسات متعدد شرکت کرده است: از جلسات مناظره با منکران اصل توحید تا منابر عمومی در شهرهای مختلف[3]، تدریس عقاید در سطوح عالیه حوزه در مشهد و قم، و مناظره های متعدد با شخصیت های علمی.[4]
4.ورود به بعضی مباحث ابتکاری مانند تبیین جایگاه و دیدگاه میرزا مهدی اصفهانی در علم اصول، به این سخن رایج که او را اخباری و مکتب او را نوعی اخباریگری می داند، پاسخ می دهد (نوشتار 20، ص 531 تا 545). این مطلب از آن جهت مهم است که بیشتر بحثهایی که در مورد مرحوم میرزای اصفهانی گفته شده، ناظر به حوزۀ عقاید بوده نه حوزۀ اصول فقه.
5.سلامت بیان از درشت گویی و قضاوت های نابجا که معمولاً ادبیات نقد در فضای علمی ما بدان آلوده است. در این مورد توجه به هفت نکته در آداب بحث علمی بسیار مفید است (ص 36 تا 45 و 464 – 465 و 474 تا 476).
6.تنوع مضامین و ساختارهای بیانی که بعضی از مروّجان معارف، از آن محروم هستند.
7.محوریت عقل در مباحث مؤلف. این نکته هم از جهت اصل مطلب مفید و کاربردی است، و هم از آن روی که مکتب معارف متهم به دشمنی با عقل است. به همین دلیل، مؤلف همواره دیگران را به تفکّر در مطالب خود فرا می خواند و آمادگی خود را برای گفت و گو با دیگران اعلام می دارد.
8.نظم در بیان مطالب که راه تفاهم و گفت و گو را هموار می سازد.
9.استناد به منابع جدید در کنار منابع قدیمی در هر زمینه.
10.نقل پرسش و پاسخ های آخر هر جلسه درسی مانند آنچه در نوشتار شماره 7 آمده است. این کار ضمناً به توضیح و تبیین ابهام های نوشتار کمک می کند و بسا که پاسخ به پرسش های خوانندگان را نیز در بر داشته باشد.
11.این گونه مباحث سبب می شود که به تعبیر استاد محمد رضا حکیمی ، <تقلید در فلسفه> جای خود را به <اجتهاد در فلسفه> بدهد[5]و فضای نقد و بررسی علمی و پژوهشی در این زمینه گسترش یابد.
پنج. پیشنهادهایی برای گامهای آینده
1.جناب بیابانی در مقدمه کوتاه خود (ص 10) بحق به این نکته اشاره کرده که مطالب این کتاب در موقعیت های مختلف، به شکلهای متنوع، و در فضاهای گوناگون بیان یا نوشته شده است.
این نکته کاملاً صحیح است و تذکر به آن ضرور است. مثلاً گفتار 11 رساله ای است به زبان عربی که مؤلف در مدینه نوشته، گفتار 35 در مناظره با آقای جوادی آملی، گفتار 8 به عنوان یادداشت برای یک هفته نامه، گفتارهای 13 تا 31 در پاسخ خبرنگاران و کارشناسان مجلات یا همایش های علمی، و ....
طبعاً تکرارهایی پیش می آید و انسجام و یکپارچگی مطالب آسیب می بیند.
این مشکل در مورد اینگونه مجموعه ها هست. با این همه اگر تقسیم محتوایی رعایت شود که در بخش سوم این مقاله اشاره شد، قدری به انسجام مطالب نزدیکتر می شویم؛ ضمن اینکه هر یک از این نوشتارها هویت مستقل دارند و هدفی خاصّ خود را پی می گیرند.
2.کتاب سه فهرست راهنما دارد: آیات، احادیث و اعلام. این فهارس به خواننده کمک می دهد، ولی مهمترین ضرورت این گونه کتابها، به دلیل تنوع و پراکندگی مباحث، نمایۀ موضوعی است. البته این ضرورت هنوز در کتابهای اسلامی فارسی حس نشده است، از آن روی که رویکرد به غالب این کتابها درسی است و توقع از خواننده این است که کتاب را درس گرفته باشد، لذا باید موضع هر بحثی را بداند.
ولی رویکرد پژوهش محور دانشوران فرنگی به چنین متونی، آنان را به ضرورت نمایۀ موضوعی کشانده تا در نگاه اول، به مطلوب خود در میان صدها صفحه کتاب، دست یابند.
نمایه موضوعی کارکرد و جایگاهی دارد که حتی می تواند جایگزین نظم موضوعی چینش و فصل بندی شود.
باید دانست که فهرست تفصیلی که در پایان هر دفتر آمده، جایگزین نمایه نتواند بود، و در منابع مربوط به نمایه سازی تفاوت این دو، به تفصیل آمده است.
3.در بعضی از نوشتارها، به اقتضای مقام، اجمال یا تفصیلی رعایت شده است. در نتیجه برخی گفتنی ها ناگفته مانده یا بعضی توضیحات مفصّل بیان شده که در یک مجموعه باید بازنگری انجام شود و این اجمال و تفصیل ها به حالت عادی برگردد. مثلاً به این موارد توجه شود:
الف. در نوشتار 5 که برای کنگره شیخ مفید نوشته شده، می نویسد:
<جناب شیخ مفید در نهایت گفتار، بیان شیرینی دارند که به جهت اختصار، از نقل آن صرف نظر می شود> (ص 176)
طبعاً نشر این کتاب و بازنگری نوشتار پیشین، فرصتی پیش می آورد که چنین مطلبی نقل شود.
ب. مقدمه ای که در صدر گفتار 6 آمده (ص 177) شامل توضیحی است در این مورد که چرا مؤلف درسهایی در مدرسۀ آیة الله گلپایگانی داشته است. این مقدمه برای سلسلۀ جزوات پیشین لازم بوده و برای این مجموعه ضرورت ندارد.
ج.نکته مورد اشاره، در گفتار 22 و 28 رعایت شده و در پانویس نکات و مطالب به بیانات استاد افزوده اند. (ص 576 تا 578 و 581 و 636 تا 638).
4.معمولاً در صدر چنین مجموعه هایی مقدمه ای – گرچه کوتاه – از نویسنده می آید تا روشن شود که چینش، گزینش و ویرایش مجموعه با هماهنگی یا زیر نظر او انجام شده است. تهی بودن مجموعه از چنین مقدمه ای نقطه ضعفی برای کتاب به شمار می آید.
5.گرچه گروهی از خوانندگان این کتاب، به ترجمه فارسی یک متن عربی نیاز ندارند، اما با توجه به گروهی از خوانندگان متوسط بد نیست که رساله الفوائد النبویة (شماره 11) همراه با ترجمه فارسی درج شود. این کار، فایده و امکان بهره وری از کتاب را بیشتر می کند. به ویژه از آن روی که این رساله تفصیلی نسبتاً متوسط است از نکته ای که نویسنده در جاهای دیگر (ص205 و 462 و 463) بطور اجمال – در حد مختصر و بدون استناد – مطرح کرده است.
6.اکنون که این مجموعه نشر یافته، زمینه ای فراهم شده تا بخشهایی از آن به اقتضای مقام و نیاز، به عنوان متن درسی یا کمک درسی در رشته های مربوط – به ویژه در مقاطع تحصیلات تکمیلی – مطرح شود. برای این کار، برنامه هایی مانند اطلاع رسانی مناسب، تهیۀ خلاصه های گویا، معرفی کتاب و بخشهای آن در جلساتی با حضور کارشناسان مفید است.
سخن پایانی، ابراز شادمانی است از اینکه چنین مجموعه ای انتشار یافته تا گوشه ای از یافته های استادی نقّاد را نشان دهد. و تشکر از تمتمی عوامل تولید و چاپ و نشر آن.
امید است این قدمهای خالصانه در آستان بلند امام عصر عجل الله تعالی فرجه مقبول افتد. آمین.
پی نوشت ها:
[1] رساله معاد، به عنوان نوشتار 12 در همین کتاب آمده است (دفتر اول، ص 299 تا 404)
[2] به برخی از آنها در ضمن مصاحبه شماره 14 (ص 471 تا 473) و با تفصیل بیشتر در نوشتارهای 26 تا 31 (ص 613 تا 671) اشاره کرده اند.
[3] در نوشتار 25 در باب آداب تبلیغ (ص 607 تا 612) گوشه ای از بایسته های تبلیغی را بیان کرده است که ناظر به تجربه های طولانی او در این زمینه است.
[4] ظاهراً مجموعه ای تحت عنوان <جشن نامه استاد سیدان> در دست تهیه است که در نوشتار 22 کتاب معارف وحیانی (ص 559) بدان اشاره شده است. انتظار می رود که در آن مجموعه به این ویژگی ها بیشتر پرداخته شود.
[5] اشاره به کتاب <اجتهاد و تقلید در فلسفه> نوشته استاد محمد رضا حکیمی.
[1] رساله معاد، به عنوان نوشتار 12 در همین کتاب آمده است (دفتر اول، ص 299 تا 404)
[2] به برخی از آنها در ضمن مصاحبه شماره 14 (ص 471 تا 473) و با تفصیل بیشتر در نوشتارهای 26 تا 31 (ص 613 تا 671) اشاره کرده اند.
[3] در نوشتار 25 در باب آداب تبلیغ (ص 607 تا 612) گوشه ای از بایسته های تبلیغی را بیان کرده است که ناظر به تجربه های طولانی او در این زمینه است.
[4] ظاهراً مجموعه ای تحت عنوان <جشن نامه استاد سیدان> در دست تهیه است که در نوشتار 22 کتاب معارف وحیانی (ص 559) بدان اشاره شده است. انتظار می رود که در آن مجموعه به این ویژگی ها بیشتر پرداخته شود.
[5] اشاره به کتاب <اجتهاد و تقلید در فلسفه> نوشته استاد محمد رضا حکیمی.