مهمترين صفحه سرنوشت ساز در زندگی امام رضا علیه‌السلام

در تحليل و بررسي زندگي امام رضا علیه السلام سوالات مهمي برايمان پيش مي آيد؛ اينكه هدف مأمون از پيشنهاد ولايت عهدي به امام رضا چه بود؟ امام رضا با اينكه مي دانست مامون خليفه فاسق و فاسد و ظالمي است چرا اين منصب حكومتي را قبول كرد؟

امروز روز شهادت امام رضا (علیه السلام) مي باشد در چنين روز مهمي خواست قلبي همه شيعيان و ارزو مندان ايشان ارتباط ملكوتي با ذات مقدس و معرفت نسبت به ابعاد روحي امام مي باشد.
مناسب ديديم با تحليل و بررسي شمه اي از تاريخ زندگي ايشان معرفت خود را بالا ببريم و چراغ راهمان را در اين كوره راه دنيا روشن سازيم .

جریان سازان تاریخ بشریت

رودخانه هاي عظيم هر آنچه را در مسير مي يابند با خود همراه مي كنند تا جايي كه سنگ هاي كف رودخانه را هم صاف و صيقلي مي سازند. انسان ها نيز چنين اند، بعضي انسان ها جريان سازند و مسير تاريخ راعوض مي كنند. ويژگي اصلي اينان اين است كه تاثير گذارند، وقتي كنارشان قرار مي گيري آنچنان در مغناطيس و جاذبه وجوديشان غرق مي شوي كه گويي كهكشاني تو را در خود بلعيده و تو با همه توان هيچ اختياري از خود نداري. قدرت روحي آنان باعث مي شود كه در كالبد جان انسان ها نفوذ كنند.
انسان هاي كامل در كل تاريخ بشر مهم ترين جريانات تاريخي را رقم زده اند و نه تنها معاصران و تا نسل ها و قرن هاي بعد از خود بلكه خونشان در شاهرگ انسان ها تا قيام قيامت مي جوشد و آنان را متحول مي سازد.

ائمه معصومين (علیهم السلام) جريان سازان كل تاريخ بشريت هستند. سفر تاريخي امام رضا (علیه السلام)، جريان ولايتعهدي ايشان و شهادت حضرت به دست مامون از مهمترين  صفحات سرنوشت ساز در دفتر تاريخ شيعه مي باشد.
در تحليل و بررسي  زندگي امام رضا علیه السلام سوالات مهمي برايمان پيش مي آيد؛ اينكه هدف مأمون از پيشنهاد ولايت عهدي  به امام رضا چه بود؟ امام رضا با اينكه مي دانست مأمون خليفه فاسق و فاسد و ظالمي است چرا اين منصب حكومتي را قبول كرد؟

بررسي ابعاد زندگاني امام رضا (علیه السلام)

امام رضا (علیه السلام) دركل حيات خود شخصيت فعال وجريان سازي دارد كه وقايع عظيم تاريخي به دست مبارك ايشان رقم خورده و اتفاقاتي كه همه با هدف احياء دين اسلام صورت مي گرفته است.
علی‌ ابن موسی (ملقب به رضا)، در 11 ذیقعده سال 148 هجری قمری در مدینه به دنیا آمدند، بر اساس اسناد موجود، پدر ایشان حضرت امام موسی ابن جعفر (علیه السلام) و نام مادرش را نجمه، سمانه و تُکْتَمْ و ام‌ البنین بیان کرده اند.
امام رضا (علیه السلام) بعد از شهادت پدر، در 35 سالگی عهده‌دار مسئولیت امامت و حفظ مبانی اسلامی و رهبری شیعیان می‌شود، البته مدت امامت این امام، حدود 20 سال بود که می‌‌ توان آن را به سه بخش جداگانه تقسیم کرد: 10 سال اول امامت آن حضرت که همزمان با دوره زمامداری هارون بود، پنج سال بعد از آن که مقارن با خلافت امین، فرزند هارون بود و پنج سال آخر امامت آن بزرگوار که مصادف با خلافت مأمون و تسلط او بر قلمرو اسلامی آن روز بود .

علت پيشنهاد ولايت عهدي به  امام

بعد از مرگ هارون فرزندش محمد امين بر منصب خلافت نشست و خليفه عباسيان شد . ديري نپاييد كه ميان مأمون و امين بر سر قدرت نزاع درگرفت و اختلاف دو برادر باعث جنگ و در نهايت قتل امين به دستور مامون شد.
مامون بعد از نشستن بر مسند خلافت، مشكلات متعددي داشت؛ اول اينكه مردم بغداد و كوفه با او بيعت نكردند و اهل مدينه، مكه و بصره هم او را تاييد نكردند زيرا شيعيان با خاندان عباسي ناسازگار بودند و از طرفي قتل امين را جرم نابخشودني دانسته و آن را قابل توجيه نمي دانستند.
مشكل دوم ناامني هاي موجود در گوشه و كنار مملكت اسلامي بود و مهم ترين مساله، شخصيت برجسته، ممتاز، مورد توجه و احترام مردم يعني علي بن موسي الرضا بود كه حس حسادت او را شديداً تحريك مي كرد زيرا مركز توجه عالم اسلام حضرت امام رضا علیه السلام بود.
پس براي بيعت، توجه و تاييد مردم نسبت به خود فكري نو انديشيد تا يكباره همه مسايل را حل كند. نهايتا پيشنهاد ولايت عهدي به امام رضا علیه السلام را مطرح كرد و در صدد قبول آن از جانب امام بر آمد و اين كار را عملي كرد و با اينكه امام آن منصب را قبول نمي كرد، به زور و تهديد متوسل شد.

اهداف مامون

مامون مرد بسيار زيرك و سياسی بود. با پيشنهاد منصب حكومتي به امام رضا (علیه السلام) اهداف خاصي را دنبال مي كرد كه به قرار ذيل مي باشد:
الف – کاستن از تضاد علویان با عباسیان
ب – فرو نشاندن نهضت ها
ج- نظارت بر امام و محدود ساختن آن حضرت
د- مخدوش ساختن قداست امام علیه السلام
ه- مشروع جلوه دادن خلافت
و- یافتن پایگاه مردمی

اهداف و تدابير امام

امام بايد انتخاب درست و شايسته اي مي كرد تا جان و مال و ناموس شيعيان به خطر نيفتد زيرا درصورت عدم پذيرش ولايتعهدي، هر خطري از سوي مامون جامعه شيعيان را تهديد مي كرد. پس تصميم امام در جهت حفظ جان خويش نبود بلكه مصالح عامه مسلمانان را در نظر مي گرفت .
امام در كل اين سفر لحظه اي از تبليغ دين و هدايت انسان ها دست بر نمي دارد؛ زيرا هدف اصلي امامت، هدايت مردم به سمت كمال مي باشد. ايشان در زمينه مسائل اعتقادي، سیاسي به آگاه سازي مردم مي پردازد و با آغاز سفر و حركت خود سبك زندگي ديني و سياسي امامان پيش را تاييد مي كند.
مامون قصد داشت با ولايت عهدي امام رضا مهر تاييد بر ظلم و ستم هاي خويش قرار دهد در صورتي كه امام با دانايي خاصي براي او پيش شرط گذاشت؛ اينكه درهيچ امر حكومتي نظر ندهد و در هيچ عزل و نصبي دخالت نكند .
نوع زندگي و مشي اجتماعي و ارتباطات امام در طول مسیر حركت از مدينه تا مرو نظر مردمان را نسبت به مراتب علم و عمل و زهد و معنويت و اخلاق آن حضرت روشن و شفاف كرد و جلوه علمي امام را در مناظرات و مباحثات بزرگ بين اديان تجلي ساخت واز طرفي با ارتباط با شيعيان و ارائه رهنمودهاي لازم به افشاي چهره دشمن (مأمون) پرداخت.
مجموعۀ این تدابیر و عوامل سبب گردید تا امام بر خلافت پندار مأمون بیش از پیش در میان مردم شناخته شود و محبوب قلب ها واقع گردد و در فاصله ای نه چندان طولانی مأمون از ترفند سیاسی خود، احساس نارضایتی کند و در اندیشۀ محدود ساختن امام و حتّی از میان بردن آن حضرت برآید.

شهادت امام

در نحوه به شهادت رسیدن امام نقل شده است که مأمون به یکی از خدمتکاران خویش دستور داده بود تا ناخن‌ های دستش را بلند نگه دارد و بعد به او دستور داد تا دست خود را به زهر مخصوصی آلوده کند و در بین ناخن‌ هایش زهر قرار دهد و اناری را با دستان زهر‌آلودش دانه کند و او دستور مأمون را اجابت کرد.

مأمون نیز انار زهرآلوده را خدمت حضرت گذارد و اصرار کرد که امام از آن انار تناول کنند. اما حضرت از خوردن امتناع فرمودند و مأمون اصرار کرد تا جایی که حضرت را تهدید به مرگ نمود و حضرت به جبر، قدری از آن انار مسموم تناول فرمودند. بعد از گذشت چند ساعت زهر اثر کرد و حال حضرت دگرگون گردید و صبح روز بعد در سحرگاه روز 29 صفر سال 203 هجری قمری امام رضا (علیه السلام) به شهادت رسیدند.

هدف دشمن

دشمن در همه ادوار تاريخ سعي در باطل نشان دادن حق و كتمان حق دارد. ولايتعهدي امام رضا دسيسه خوبي براي اين بود كه مامون فاسق حرام خوار در پشت منصب امام رضا علیه السلام حق جلوه داده شود و بر تمام ظلم و فسادهايش، مهر تاييد اسلام زده شود كه اين امر صدمات جبران ناپذيري بر پيكره اسلام وارد مي كرد و در نتيجه دين فاسد تحويل مردم داده مي شد كه الحمدالله  نقشه شان نقش بر آب شد.
امروز نيز دشمنان دين قصد دارند زير پرچم قرآن و اسلام هر غلطي را مرتكب شوند ولي ما بايد هشيارانه عمل كنيم و در اين مسير مه الود حق را از باطل تشخيص دهيم.