فرهنگ، اجبار یا اختیار
يكي از واژه‌هايي كه در علوم اجتماعي به‌كار مي‌رود فرهنگ است كه از لحاظ معني گستره‌ي وسيعي را در بر مي‌گيرد. براي واژه‌ي فرهنگ هر كسي نظري را ارائه كرده است كه اين تعاريف بيش از سيصد مورد شده است. در تعاريف افراد مختلف هر يك موضوعي رادر فرهنگ مهم دانسته‌اند كه بعضي از اين موضوع‌ها عبارتند از:
تمدن ، تاريخ و گذشته ، قوانين ، سنت‌ها ، اطلاعات ، آگاهي‌هاي اجتماعي و . . .
فرهنگ داراي ويژگي‌هايي است كه هرسكوويتس (Herskovits) چند ويژگي مهم را در قالب سه عبارت بيان مي‌كند.
" فرهنگ عام ولي خاص است "
منظور از اين عبارت اين است كه برخي از وجوه فرهنگ در تمامي جوامع يكسان است و به مشتركات انساني مربوط مي‌شود ولي برخي ديگر مربوط به سرزمين‌ها، قوم‌ها و نژادهاست كه اين‌ها متفاوتند. اين ويژگي را مي‌توان در عناويني مثل: فرهنگ "عام و خاص" و "خرده فرهنگ" بررسي كرد.
- فرهنگ عام :
بعضي از جنبه‌هاي فرهنگ به دو دليل عموميت دارد:
1. نياز ها‌ي زيستي ، رواني و اجتماعي انسان مشترك است.
2. يكي از ويژگي‌هاي فرهنگ اكتسابي بودن آن است و همين ويژگي سبب انتقال مفاهيم فرهنگي از نسلي به نسل ديگر و از جامعه‌اي به جامعه‌ي ديگر مي‌شود.
فرهنگ خاص :
چون راه‌هاي برآورده‌كردن نياز‌هاي انسان در زمان‌ها و مكان‌هاي مختلف متفاوت است، سبب مي‌شود كه فرهنگ متناسب با همان مكان و زمان شكل بگيرد و خاص همان زمان و مكان شود .
خرده فرهنگ :
در هر جامعه‌اي گروه‌هاي كوچكي هستند كه با وجود داشتن تشابهات اساسي فراوان با فرهنگ اصلي خود نيز هنجارها و مفاهيم فرهنگي متفاوتي را دارا هستند. (البته اين موضوع در حال حاضر با وجود وسائل ارتباطي زياد و سريع كمتر از گذشته است)
فرهنگ و تمدن
هر فرهنگ داراي جنبه‌هاي عام و خاص است، جنبه‌ي عام و اشتراكي فرهنگ را "فرهنگ مادي و يا تمدن" و جنبه‌ي خاص فرهنگ را "فرهنگ غير مادي" كه مخصوص محل و يا ملتي است می‌نامند.
فرهنگ مفهوم گسترده‌تر و متنوع‌تري نسبت به تمدن دارد. بر خلاف تمدن كه متضمن شهرنشيني است، فرهنگ شامل هر گروه و جامعه اعم از روستا، شهر و عشاير می‌شود. تمدن مي‌تواند شامل چند جامعه شود ولي فرهنگ مخصوص گروه و يا جامعه اي خاص است. تمدن از فرهنگ اكتسابي‌تر و قابل انتقال‌تر است .
هويت فرهنگي
هر جامعه‌اي داراي فرهنگ خاص خود است گرچه كه تمدن مربوط به تمام جامعه‌ي بشري است اما فرهنگ مربوط به جامعه‌اي است با تاريخ مشترك و ويژگي‌هاي هماهنگ. تاريخ سرزمين و زبان مادري، باورها و سنت‌ها، مفاخر ملي، اسوه‌هاي ديني، عصبيت‌هاي قومي، هنر و ادبيات موروثي و . . . " هويت فرهنگي " را شكل مي‌دهند. از دست دادن اين هويت فرهنگي و گرايش به سمت هويت بيگانه بسيار خطرناك است .
" فرهنگ ثابت ولي متغير است"
با وجود اصول ثابت فرهنگي و انساني نحوه‌ي بروز اين اصول و شكل اجراي آن متغير و در حال عوض‌شدن است اما اين تغيير در طول تاريخ رخ مي‌دهد و قابل درك نيست به همين دليل فرهنگ، ثابت به نظر مي‌رسد . به‌طور كلي فرهنگ جوامع به دو دسته‌ي ايستا و پويا تقسيم مي‌شوند.
فرهنگ ايستا
در اين فرهنگ تغييرات فرهنگي با سرعت بسيار كندي انجام مي‌شود و به حدي مي‌رسد كه فرهنگ به حال متحجر و تغيير نا پذير باقي مي‌ماند .
فرهنگ پويا
فرهنگ پويا در مقابل فرهنگ ايستا قرار مي‌گيرد و به این معني است كه تغييرات فرهنگي در اين جوامع بسيار سريع‌تر از معمول رخ مي‌دهد. به‌طور كلي تغيير فرهنگي را بايد تبديل يك عنصر فرهنگي به عنصري جديد دانست با اين شرط كه در محدوده‌ي پذيرفته شده‌ي نظام فرهنگي باشد. (هر واحد كوچك از فرهنگ را عنصر فرهنگي مي‌نامند، اين عنصر مي‌تواند يك شخص و يا هر چيز ديگر باشد)
تغيير فرهنگي در مدت زماني نسبتاً كوتاه اتفاق مي‌افتد و مي‌تواند مثبت و يا منفي باشد .
اما به عكس تحول فرهنگي مجموعه‌اي از تغييرات است كه در مدت زمان طولاني و خارج از چهار چوب پذيرفته شده‌ي نظام فرهنگي است . تحول فرهنگي هم مي‌تواند مثبت و يا منفي باشد. اما وقتي تغيير و تحول فرهنگي در جهت تكامل و پيشرفت صورت گيرد تكامل (توسعه) فرهنگي اتفاق افتاده است. توسعه و تكامل در دو سطح مطرح مي‌شود، تكامل عام و تكامل خاص. تكامل عام مربوط به تغييرات و تحولات جوامع بشري است و تكامل خاص مربوط به جامعه‌اي خاص است.
گاهي فرهنگ در نتيجه‌ي نوآوري است. نوآوري در زمينه‌ي مادي مثل اكتشافات و اختراعات و نوآوري در زمينه‌ي معنوي در ادبيات، هنر و ... تغيير و تحول مي‌يابد كه در داخل خود فرهنگ شكل مي‌گيرد و عموماً به سه دليل است:
گذشت زمان ، وجود افراد خلاق و مبتكر و مقتضيات زماني و مكاني و ايجاد نياز‌هاي جديد.
در عرصه‌ي جهاني نيز گاهي تغييرات فرهنگي ممكن است كه در اثر فرهنگ‌پذيري صورت گيرد اين به آن معناست كه در اثر ارتباط ميان جوامع عناصر فرهنگي يكديگر به هم منتقل شود. فرهنگ‌پذيري به دو صورت به وقوع مي پيوندد:
فرهنگ‌پذيري دو سويه:
اين تغيير در ميان جوامعي اتفاق مي‌افتد كه از نظر اقتصادي، نظامي و فرهنگي در سطحي يكسان هستند و به‌طور مستقيم يا غير مستقيم با هم ارتباط دارند و اين تغيير آگاهانه صورت مي‌گيرد.
فرهنگ‌پذيري يك سويه:
اين تغييردر جوامعي اتفاق مي‌افتد كه يك جامعه در سطحي پايين‌تر از سطح جامعه‌اي ديگر است و عناصر فرهنگي را از ديگري مي‌گيرد. اين نوع فرهنگ‌پذيري به دو حالت رخ مي‌دهد، فرهنگ‌پذيري يك سويه‌ي اختياري و آگاهانه كه در اين مورد فرهنگي با آگاهي آنچه را كه براي فرهنگ خود مطلوب مي‌بيند با اختيار اخذ مي‌كند. نوع ديگر فرهنگ‌پذيري يك سويه‌ي اجباري و ناآگاهانه است كه اصطلاح "تهاجم فرهنگي" در اين مورد به‌كار مي‌رود و از طريق استعمار مستقيم و غير مستقيم عناصر فرهنگي در جامعه رسوخ پيدا مي‌كند و استقلال فرهنگي را در معرض خطر قرار مي‌دهد .
" فرهنگ اجباري ولي اختياري است"
در عين اين‌كه ما در حالتي اجباري در فرهنگ مواجه می‌شویم و بيشتر هنجارهاي فرهنگي اجبار آورند اما ما خود اختيار پذيرفتن و يا نپذيرفتن برخي از هنجارها را داريم.
فرهنگ از آن لحاظ كه به فرد و انسان مربوط مي‌شود اثر زيادي روي شخصيت‌ها مي‌گذارد؛ به‌عنوان مثال در ماه رمضان ميزان جرم و جنايت كمتر مي‌شود. آيا افراد تغيير كردند يا فرهنگ آنان؟
اما فرهنگ چون تاثيرگذار است بسيار مهم است كه بدانيم چه بر سرش مي‌آيد. اين وظيفه‌ي هر كس است چه فرد بازاري، چه دانشجو، چه مديران و هر كس ديگر. اما ميزان تاثيرگذاري متفاوت است و ما مسؤوليم و بايد حساس باشيم. بايد به فرهنگ مانند يك كودك حساس باشيم همان‌طور كه مراقبيم كه كودك چه غذايي مي‌خورد بايد مراقب باشيم كه چه چيز وارد فرهنگ مي‌شود. وقتي اين حساسيت صورت گيرد سبب بهبودي اوضاع مي‌شود. در كارهاي فرهنگي بايد بدانيم كه چه چيزي مي‌خواهيم توليد كنيم و چه تغييري در چه كساني مي‌خواهيم ايجاد كنيم و همين موضوع بايد باعث شود كه به گروه‌هاي هدف‌مان توجه كنيم. در كار فرهنگي بايد حساب شده و دقيق عمل كرد.
رضا ترابی