يک دغدغه‌ی ارزشمند
محمد مهدی نجاتی
اشاره:
آنچه در اين مجال مي‌خوانيد چکيده مباحث مطرح شده در جلسات کارگاهي "آسيب شناسي کار فرهنگي مساجد" است که در همايش کشوري "انديشه‌هاي آسماني" در مشهد مقدس با حضور 12هزار نفر از اعضاي فعال کانون‌هاي فرهنگي هنري مساجد کشور برگزار گرديد.
متناسب با محتواي مطالب عنوان شده در اين جلسات چنين به نظر مي‌رسد که براساس هدف تشکيل اين کارگاه مخاطبان دوره با ره توشه‌ی عظيمي به بزرگي يک "دغدغه‌ی ارزشمند" پس از پايان کلاس‌ها به ديارشان بازگشتند.
دغدغه‌ی ارايه تعريف واحد و جامع از کار فرهنگي در مساجد، دغدغه‌ی بازشناسي روش‌هاي تربيتي اسلام، مربي‌گري و فنون تبليغ، دغدغه‌ی نحوه‌ی به‌کارگيري ابزار فرهنگي مناسب در مسير تربيت افراد و بالاخره دغدغه‌ی مؤثر و ضروري آسيب‌شناسي مداوم حرکت‌هاي فرهنگي انجام شده در مساجد تاکنون جهت طي‌کردن ادامه راه.
در اين کارگاه‌ها "محمدمهدي نجاتي" مؤلف کتاب "رسالت ناتمام" (با موضوع کار فرهنگي در مساجد کشور) به تعبير خودش گپ و گفت‌وگويي صميمانه با فعالان فرهنگي مساجد داشت که در ادامه مختصري از ماحصل اين حلقه مباحثه تقديم حضورتان مي‌گردد.
متأسفانه با وجود گذشت سه دهه از پيروزي انقلاب شکوهمند اسلامي در ايران هنوز تعريف جامع و واحدي از کار فرهنگي در مساجد تدوين و تبيين نشده است و در نتيجه علي‌رغم توسعه کمي و کيفي فعاليت‌هاي فرهنگي مساجد، فعالان اين عرصه گرفتار نوعي سطحي‌نگري گرديده و ضمن اجراي برنامه‌هاي يک جانبه و تک‌بعدي به ايفاي نقش حداقلي از خود در خلال انجام کار فرهنگي قانع شده‌اند.
ايفاي نقش حداقلي در جريان کار فرهنگي مساجد يعني فقدان برنامه هاي مناسب جهت سه دوره‌ی "جذب"، "تثبيت" و "رشد" مخاطبان مي‌باشد. ايفاي نقش حداقلي در جريان کار فرهنگي مساجد يعني انجام برنامه‌هاي غير تخصصي و فاقد پشتوانه‌ی علمي. بر اين اساس در اين نوشتار تلاش شده است جهت تغيير فرايند ايفاي نقش حداقلي توسط مهره‌هاي ميداني در صف به ايفاي نقش حداکثري راهبردي توسط دپارتمان‌هاي فکري در ستاد، به اجمال پيرامون مفاهيم کليدي کار فرهنگي در مساجد سخن به ميان آيد. مفاهيمي همچون تعريف کار فرهنگي، ابزارشناسي، روش‌شناسي و هدف‌شناسي کار فرهنگي و در نهايت آسيب‌شناسي کار فرهنگي در مساجد کشور.
آنچه در خصوص تعريف کار فرهنگي حايز اهميت مي‌باشد آن است که کليه‌ی فعاليت‌هاي فرهنگي، هنري، تفريحي، آموزشي و تبليغي انجام شده توسط فعالان فرهنگي مساجد را مي‌توان کار فرهنگي ناميد منوط به آن که با اهداف تربيتي طراحي و اجرا شده‌باشند بر اين اساس کار فرهنگي در مساجد را مي‌توان مجموعه برنامه‌هاي تربيتي داراي هدف مشخص، ابزار مناسب و روش صحيح دانست که تيم مربي‌گري مسجد جهت رشد و تعالي متربيان طراحي نموده و به مرحله اجرا در مي‌آورد.
در اين تعريف عناصر سه گانه‌ی مربي، متربي و برنامه‌ريزي به چشم مي‌خورد که بيان نکاتي مرتبط با اين سه عنصر ضرورت دارد اول آنکه: مربي بايد بداند که براي انجام کار فرهنگي سه رسالت بزرگ تعالي، تربيت و تنبيه را بر عهده دارد. معناي اين سخن آن است که مربي بايد در زمينه‌ی آموزش دانسته‌ها، انتقال بايسته ها و تذکار و يادآوري مداوم تلاش نمايد.
نکته‌ی دوم در خصوص متربي است که به نوعي مخاطب برنامه‌ريزي مربي مي‌باشد. شرط متربي خوب بودن، داشتن توان ادراکي بالا، صبر و بردباري در مسير تربيت و دانستن اين نکته است که بدون حرکت و تلاش نمي‌توان موفق شد و موفقيت و رشد تنها به سعي و تلاش افراد بستگي دارد.
البته براي حصول مقصود در اين مسير پرفراز و نشيب لازم است که مربي همواره انگيزه‌ی متعالي شدن و حرکت رو به جلو را در متربيانش زنده نگه دارد و گاهي با ظرافت و دقت به طراحي برنامه‌هايي با هدف پمپاژ معنويت و تعالي و رشد در افراد بپردازد و سخن آخر در اين مجال آنکه برنامه‌ريزي بايد براساس مستندات علمي، کارشناسانه، دراز مدت و داراي استراتژي و راهبرد باشد. هدف اصلي و کلي کار فرهنگي در مسجد نيز همان غايت در تربيت در اسلام يعني ساختن انسان‌هاي مکتبي و بندگان عبادت‌پيشه و متقي است. همچنين تبليغ دين خدا، ترويج شريعت اسلام، تعظيم شعائرالله، حفظ دستاوردهاي نظام و زمينه‌سازي ظهور منجي (عج) را مي‌توان در جرگه‌ی اهداف ارزشمند پرداختن به کار فرهنگي به شمار آورد.
در خصوص ابزارشناسي و روش‌شناسي کار فرهنگي در مسجد نيز بيان اين نکته ضرورت دارد که فعالان فرهنگي مساجد بايد بدانند که در جريان کار فرهنگي از چه ابزار و روش‌هايي مي‌توانند استفاده کنند و مجاز به استفاده از کدام روش ها و ابزارها نيستند.
قبل از آنکه تيتروار ابزار و روش‌هاي کار فرهنگي در مساجد را بيان کنيم ابتدا اين نکته مهم را يادآور مي‌شويم که چون فرآيند تربيت در مسجد با محوريت اسلام صورت مي‌پذيرد پس منظور از روش‌هاي کار فرهنگي در اين نوشتار همان روش‌هاي تربيتي اسلام است که شيوه‌ی اجرا و راه‌کارهاي عملي‌کردن آن به مهارت و توان متوليان فرهنگي مساجد بر مي‌گردد. به‌عنوان مثال اگر گفته مي‌شود عبادت يک روش تربيتي اسلام است و در افراد خضوع، خشوع و حس بندگي ايجاد مي‌کند؛ چگونگي برگزاري يک مراسم روح‌بخش دعا و به‌کارگيري اين روش تربيتي، بحث ديگري است که خارج از حوصله‌ی اين نوشتار است و مجال ديگري را مي‌طلبد.
علاوه بر اين لازم به يادآوري است که در ميان ابزارهای متعدد کار فرهنگي که برخي از نمونه‌هاي آن بيان خواهد شد ابزار شبستاني که شامل کليه‌ی اعمال مناسکي دين اسلام مي‌گردد بيشترين اثر را در تربيت ديني افراد دارند و نوعاً در جريان کار فرهنگي از آن غفلت مي‌شود. ابزار شبستاني تربيت، در واقع همان فرائض و اعمال عبادي مثل نماز جماعت، دعا و نيايش، مکبري و موذني است که حلاوت، شيريني و عمق‌شان به بلنداي فطرت نوراني انسان‌ها مي‌باشد.
اکنون با توجه به رعايت اختصار، عناوين برخي از ابزارها و روش‌هاي کار فرهنگي در مساجد را يادآور مي شويم.
ابزار کار فرهنگي:
1- ابزار شبستاني و اعمال مناسکي مثل نماز جماعت، مکبري، موذني و جلسات روضه و دعا
2- ابزار فرهنگي، هنري مثل تئاتر، سرود، تواشيح و....
3- ابزار تفريحي، ورزشي مثل اردو، کوه‌نوردي، ورزش و...
4- ابزار عاطفي مثل تنبيه و تشويق، برقراري روابط دوستانه و...
5- ابزار معرفتي مثل سخنراني، جلسات انس با کتاب، حلقه‌هاي معرفت و...
6- ابزار پرورشي مثل ديدار با فرهيختگان، علماء، انسان‌هاي موفق و...
روش هاي کار فرهنگي (روش هاي تربيتي اسلام):
1- عبادت و بندگي
2- خودشناسي و خداشناسي
3- دشمن‌شناسي
4- توبه
5- تفکر و تدبر
6- انتقال ارزش‌ها
7- هجرت
8- تقويت اراده
9- کار و تلاش
10- مشارطه، مراقبه، محاسبه
حال قبل از ورود به آسيب‌شناسي کار فرهنگي در مساجد به بيان دو نکته مهم مي‌پردازيم. اول آنکه یک مربي مسجد بايد بداند که برنامه‌ی تربيتي کامل بايد دو ويژگي زير را داشته باشد:
1- همه‌ی ارزش‌ها را دارا باشد.
2- بيش از توان و ظرفيت افراد نباشد.
و دوم آنکه مربي بايد بداند که در صورت رکود، توقف و درجازدن از متربيانش عقب مي‌ماند و به اصل کار لطمه خواهد زد. بر اين اساس چون مربي الگوي دعوت به مسير اسلام است بايد انساني موفق، رو به رشد و در حال پيشرفت باشد.
آسيب شناسي
جدي‌ترين آسيبي که تاکنون گريبان‌گير مساجد کشور شده است عدم آسيب‌شناسي فعاليت‌هاي صورت‌گرفته در مساجد، طي سه دهه‌ی گذشته مي‌باشد. عدم آسيب‌شناسي در اين زمينه به منزله‌ی فقدان ارزش‌يابي و کنترل کيفي برنامه‌هاست و گاهي موجب مي شود افراد مسير نادرست را طي کنند و از تجربه غلط ديگران عبرت نگيرند.
در اين بخش اهم آسيب‌هاي کار فرهنگي مساجد در سه حوزه‌ی مربي‌گري، محتواي آموزشي و پرورشی لازم و برنامه‌ريزي و اجرا به صورت تيتروار مطرح مي‌گردد.
آسيب شناسي مربي‌گري
عدم شناسايي با روش‌هاي تربيتي اسلام
عدم آشنايي با روش‌هاي تبليغ و فنون کلاس‌داري
نبود اخلاص در کار
ضعف در رابطه با کادرسازي در دو زمينه‌ی تربيت مدير و مربي فرهنگي
ضعف دانش، بينش و منش مربي
ضعف انگيزه‌ی کافي براي انجام و استمرار کار فرهنگي
مريد پروري و اتصال به خود به‌جاي اتصال به خدا و اهل بيت(علیهم‌السلام)
آسيب‌شناسي محتوي
منظور از آسيب‌شناسي محتواها در جريان کار فرهنگي مساجد، آن است که ما در مسجد بايد چه برنامه‌هاي آموزشي و پرورشي داشته باشيم و در هر بخش چه آسيب‌هايي به جريان کار لطمه وارد مي‌کند.
نکته‌ی حايز اهميت در اين رابطه آن است که متوليان امور فرهنگي مساجد براساس رسالتي که بر دوش دارند برخلاف آن چه در نظام آموزش و پرورش جاري است و 70% برنامه‌ها با هدف آموزشي و 30% يا کمتر با هدف پرورشي طراحي مي‌شوند بايد طوري برنامه‌ريزي کنند که بالغ بر 70% فعاليت‌هايشان با هدف تربيت و به شکل پرورشي صورت پذيرد و مابقي آن در راستاي آموزش افراد باشد.
بر اين اساس از آنجا که رفتار مربي در متربي تاثیر غیر مستقیم دارد رسالت اصلي مسجد انتقال و ايجاد منش‌ها و سيره‌سازي و رفتارسازي است زيرا حاصل فرايند کار فرهنگي در مسجد بايد جهت‌گيري زندگي افراد را عوض کند.
برخي محتواهاي آموزشي و آسيب‌ها
1- غير تخصصي بودن آموزش‌ها
2- فقدان آموزش سه مقوله‌ی ضروري احکام، اخلاق و عقايد
3- نبود سيستم پاسخ‌گويي به شبهات روز
4- ضعف در زمينه‌ی آموزش مسايل مهمي همچون راز خلقت، جايگاه انسان، فلسفه‌ی بلايا و مصائب
5- عدم آموزش تدبر، تفکر، روش‌هاي مطالعه و تحقيق و پژوهش
6- فقدان آموزش مهارت‌هاي زندگي و مباحث هنري، تبليغي و فرهنگي
برخي محتواهاي پرورشي و آسيب‌ها
1- عدم معرفي الگوهاي مناسب و الگودهي‌هاي نادرست
2- نبود آموزه‌هاي تربيتي در جريان کار
3- فقدان برنامه‌هاي رفتار ساز (عدم ايجاد سيره، مرام و مشي در خلال اجراي برنامه‌ها)
4- نبود مجالس موعظه و پند و اندرز
5- نبود برنامه‌هاي صرفاً پرورشي مثل ديدار با علماء، جانبازان و...
6- ضعف استفاده‌ی مطلوب از ابزار هنري در راستاي پرورش افراد (داستان، تئاتر، نمايشنامه، سرود و...)
آسيب‌شناسي برنامه‌ريزي و اجرا
در بخش پاياني اين نوشتار نيز به اجمال اهم عناوين آسيب‌رسان در حوزه‌ی برنامه‌ريزي و اجرا در جريان کار فرهنگي مساجد به شرح ذيل مطرح مي‌شود:
1- ضعف در زمينه‌هاي طراحي و برنامه‌ريزي فرهنگي
2- کميت‌گرايي و آمارزدگي در ارايه‌ی تعداد اعضاء و ميزان برنامه‌ها
3- افراط و تفريط در شکل‌هاي مختلفي همچون اوج گرفتن برنامه‌هاي فصلي خاص و اجراي طرح‌هاي تک بعدي و يک جانبه‌نگر
4- فقدان ارزش‌يابي مداوم (کنترل کيفي مداوم)
5- اجراي برنامه‌هاي کليشه‌اي تکراري و فاقد خلاقيت و نوآوري
6- عدم تبيين دقيق رسالت فرهنگي مسجد و تفاوت آن با نقش فرهنگ‌سرا، آموزشکده علمي و باشگاه و امثال آن.